Θοδωρής Γεωργακόπουλος

Πράγματα που σκέφτομαι στο ντους

Aπαγορεύεται η αναδημοσίευση ή αναπαραγωγή του παρόντος έργου στο σύνολό του ή τμημάτων του με οποιονδήποτε τρόπο, καθώς και η μετάφραση ή διασκευή του ή εκμετάλλευσή του με οποιονδήποτε τρόπο αναπαραγωγής έργου λόγου ή τέχνης, σύμφωνα με τις διατάξεις του ν. 2121/1993 και της Διεθνούς Σύμβασης Βέρνης-Παρισιού, που κυρώθηκε με το ν. 100/1975. Επίσης απαγορεύεται η αναπαραγωγή της στοιχειοθεσίας, σελιδοποίησης, εξωφύλλου και γενικότερα της όλης αισθητικής εμφάνισης του βιβλίου, με φωτοτυπικές, ηλεκτρονικές ή οποιεσδήποτε άλλες μεθόδους, σύμφωνα με το άρθρο 51 του ν. 2121/1993.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ Α.Ε.

Ζαλόγγου 11, 106 78 Αθήνα

Τηλ: 210-330.12.08 – 210-330.13.27 FAX: 210-384.24.31

e-mail: info@kastaniotis.com

www.kastaniotis.com

Πράγματα που σκέφτομαι στο ντους © Θοδωρής Γεωργακόπουλος – Εκδόσεις Καστανιώτη Α.Ε.All Rights Reserved, except where otherwise noted

1

Πρόλογος

Γιατί δεν έχει η Ελλάδα αρκετά μεγάλη «δημιουργική μειοψηφία»; Γιατί θα είναι καλύτερα να μην βρούμε πετρέλαιο στο Αιγαίο; Πώς στραγγαλίζεται η ελευθερία της έκφρασης στην Ουγγαρία; Γιατί νομίζουμε πάντα ότι ο κόσμος χειροτερεύει;

Γιατί δεν είναι ανοιχτά τα ανοιχτά δεδομένα; Τι πολιτικούς χρειαζόμαστε; Γιατί υποτιμούμε την οικονομική ανισότητα; Τι μας έμαθε ο Σνόουντεν; Τι μας έμαθε το fappening; Τι μας έμαθε το βιβλίο που κέρδισε το Man Booker; Τι μας έμαθε ένας παιδικός σταθμός στο Ισραήλ;

Γιατί είμαστε ακόμα η 30η καλύτερη χώρα του κόσμου; Γιατί πρέπει να ενοποιηθούν οι δήμοι της Αθήνας; Τι θα γίνει όταν έρθει η singularity; Πόσο εκτεταμένη είναι η θρησκοληψία; Γιατί μισούσε τα καφετιά Μ&Μ ο Ντέιβιντ Λι Ροθ; Τι πίστευε ότι θα γίνει ο Αντώνης Σαμαράς;

Γιατί οι νέοι Έλληνες δίνουν ακόμη πανελλήνιες; Γιατί βλέπουμε ακόμα τηλεόραση; Πώς απέκτησε ηλεκτρονικό κράτος η Εσθονία; Πόσο κινδυνεύει η ελληνική δημοκρατία;

Με ποιον πρέπει να είσαι, όταν φταίνε όλοι;

Γιατί δε μπορούμε να ζήσουμε μαζί;

Τι κάνουμε εδώ και 1700 ημέρες;

Και τι πρέπει να αλλάξει αύριο;

Αυτά είναι ερωτήματα που σκέφτηκα πολύ τον τελευταίο χρόνο.

Από το Νοέμβριο του 2013 μέχρι το Νοέμβριο του 2014 έγραψα τα 50 κείμενα που ακολουθούν. Δημοσιεύονταν στην εφημερίδα Καθημερινή τις Παρασκευές, και πραγματεύονταν ακριβώς αυτά τα ερωτήματα. Είναι ιδέες που πυροδοτούνταν από την επικαιρότητα και από πράγματα που διάβαζα, συμπυκνωμένες σε εφτακόσιες, οχτακόσιες, το πολύ χίλιες λέξεις, προορισμένες να τροφοδοτήσουν με λίγη πληροφορία και λίγη επιχειρηματολογία ανθρώπους που προβληματίζονταν με τα ίδια θέματα.

Η ερώτηση που πάντως δεν έχω ακόμη καταφέρω να απαντήσω:

Γιατί αυτές οι ερωτήσεις μου έρχονται πάντα στο ντους;

Θοδωρής Γεωργακόπουλος

1

Ο Μεσαίωνας από τη βάση

29/11/13

Το θέμα του «γάμου των ομόφυλων ζευγαριών» είναι ένα θέμα σπάνιο για την εποχή μας. Είναι σπάνιο επειδή είναι εύκολο. Τα περισσότερα από τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι κοινωνίες σήμερα είναι δύσκολα, οι οικονομικές ανισότητες, οι περιβαλλοντικές αλλαγές, η μετανάστευση, μπουρδουκλωμένα θέματα με συνιστώσες πολλές και παράγοντες αντικρουόμενους. Ο γάμος των ομόφυλων ζευγαριών είναι ένα θέμα σπάνιο γιατί δεν είναι περίπλοκο. Είναι εύκολο. Ενα κράτος προσφέρει κάποια δικαιώματα στους πολίτες του. Οι πολίτες που έχουν ξανθά μαλλιά και οι πολίτες που έχουν καστανά μαλλιά πρέπει να έχουν ίση πρόσβαση στα δικαιώματα αυτά, και κανείς δεν πρέπει να στερείται δικαιωμάτων λόγω του χρώματος των μαλλιών του. Με τον ακριβώς ίδιο τρόπο τα ετερόφυλα ζευγάρια απολαμβάνουν κάποιων νομικών προνομίων από τα σύγχρονα κράτη. Δεν υπάρχει απολύτως κανένας λόγος τα ομόφυλα ζευγάρια να στερούνται αυτών των προνομίων. Είναι τόσο αναζωογονητικά απλό, σαν την ψήφο των γυναικών, σαν το δικαίωμα των μαύρων να χρησιμοποιούν τις μπροστινές θέσεις του λεωφορείου.

Γι’ αυτό νομίζω έχει αποκτήσει τόση δυναμική το συγκεκριμένο θέμα στις ωριμότερες των πολιτισμένων κοινωνιών του πλανήτη: επειδή οι πολίτες είναι εξουθενωμένοι από τα δύσκολα θέματα, και θέλουν κάτι εύκολο, προφανές, κρυστάλλινο για να υποστηρίξουν.

Η Ελλάδα, βεβαίως, μια ελεύθερη και δημοκρατική χώρα, με λαμπερό ήλιο και όμορφες παραλίες, είναι πολλά πράγματα, αλλά όχι ακριβώς ώριμη. Τις προηγούμενες ημέρες η κυβέρνηση πήγε να καταθέσει μια τροπολογία που θα επέκτεινε την ισχύ του συμφώνου ελεύθερης συμβίωσης και στα ομόφυλα ζευγάρια, ώστε να έχουν πρόσβαση σε όλα τα δικαιώματα που απολαμβάνουν τα ετερόφυλα ζευγάρια. Είναι υποχρέωση της χώρας να το κάνει, καθώς η Ευρωπαϊκή Ενωση (που, όπως και να το κάνουμε, όσα και να της σύρουμε, αποτελείται όντως από κάμποσα από τα προαναφερθέντα ώριμα πολιτισμένα κράτη) μας έχει ήδη τιμωρήσει για την καθυστέρησή μας να συμμορφωθούμε σχετικά. Πριν περάσουν σαράντα ώρες, την πήρε πίσω την τροπολογία, ύστερα από αντιδράσεις βουλευτών της Ν.Δ. και βεβαίως τους ουρανομήκεις κρωγμούς μητροπολιτών γνωστών για τους ουρανομήκεις κρωγμούς τους. Ο μητροπολίτης Πειραιώς απείλησε με αφορισμό τους βουλευτές που θα τολμούσαν να υπερψηφίσουν μια τέτοια τροπολογία, ο μητροπολίτης Θεσσαλονίκης δήλωσε πως αυτά τα πράγματα είναι αφύσικα και «δεν τα κάνουν ούτε τα ζώα» (η ομοφυλοφιλία έχει τεκμηριωθεί σε περισσότερα από 500 είδη του ζωικού βασιλ… α τι κάθομαι και ασχολούμαι). Βουλευτές της Ν.Δ. πανικοβλήθηκαν, φυσικά και πανικοβλήθηκαν. Πάει η τροπολογία, μπήκε στο συρτάρι μέχρι «να γίνουν οι συνθήκες πιο ώριμες».

Βεβαίως, με δεδομένο ότι ο δημόσιος διάλογος στη χώρα πάνω σε όλα τα θέματα γίνεται όλο και πιο συχνά με κρωγμούς και αλαλαγμούς στα όρια του γκροτέσκου, είναι εύκολο κανείς να ρίξει το φταίξιμο και αυτής της έκφανσης της συντήρησης της ελληνικής κοινωνίας στους αλαλάζοντες μητροπολίτες και τους τρομοκρατημένους βουλευτές. Μα θα ήταν λάθος. Γιατί η συντήρηση της ελληνικής κοινωνίας, αυτή η κολοσσιαία ψυχοκοινωνική τροχοπέδη της εξέλιξής μας σε χώρα ώριμη σαν τις άλλες, τις προαναφερθείσες, δεν εκπορεύεται από τους Ανθιμους και τους βουλευτές που φοβούνται τον αφορισμό: εκπορεύεται από την κοινωνία. Από τη βάση. Η δύναμη της Εκκλησίας (η οποία πλέον θα υπόκειται σε διαχειριστικό έλεγχο μόνο έπειτα από υπουργική απόφαση, ας θυμίσουμε, καινούργιο αυτό) δεν πηγάζει από κάποια μυστικιστική ανώτερη δύναμη, αλλά από το μέγεθος του ποιμνίου. Δεν φταίνε οι βοσκοί που φωνάζουν -φταίνε τα πρόβατα που είναι έτοιμα να ακολουθήσουν τις φωνές. Το τελευταίο πράγμα που κατέβασε ένα εκατομμύριο Ελληνες στους δρόμους στη σύγχρονη ιστορία της χώρας ήταν η αφαίρεση της αναφοράς του θρησκεύματος στις ταυτότητες. Το 1/3 του πληθυσμού της χώρας πιστεύει ότι μας ψεκάζουν,  φυσικά και θα πιστέψουν ότι η ομοφυλοφιλία είναι αφύσικο και αμαρτωλό πράγμα που θεραπεύεται. Σιγά το λογικό άλμα. Ενα μεγάλο μέρος του πληθυσμού είναι επιρρεπές σε μπούρδες, προκαταλήψεις, δεισιδαιμονίες, συνωμοσίες, παραμύθια και ψέματα, και είναι πρόθυμο να τα πιστέψει και να τα υπηρετήσει με πάθος, είτε προέρχονται από σκουπιδομπλόγκζ είτε από τηλεοπτικές εκπομπές σε κανάλια με χιόνια είτε από τους θρησκευτικούς ηγέτες που, έτσι, κραδαίνουν μια δύναμη το μέγεθος της οποίας θα ζήλευαν συνάδελφοί τους από τον 12ο αιώνα.

Το αποτέλεσμα είναι ότι είμαστε μια κοινωνία που από κάποιες απόψεις παραμένει στον 12ο αιώνα. Οι λόγοι είναι πολλοί και περίπλοκοι, το θέμα της πνευματικής συντήρησης της ελληνικής κοινωνίας είναι θέμα δύσκολο, δεν είναι σαν τον γάμο των ομοφύλων, αγγίζει θέματα παιδείας, αξιών, χειραγώγησης, δύσκολο. Αλλά από μια τέτοια κοινωνία δεν είναι εύκολο να περιμένουμε κατακτήσεις σαν εκείνες των άλλων, των πιο ώριμων. Πώς να αποδεχθούν οι Ελληνες οι ψεκασμένοι, οι πιστοί κι αγανακτισμένοι, που τους φταίνε οι Εβραίοι και ο Σόρος, τον «γάμο των ομοφύλων»; Δύσκολο.

Ελπίζω να μη χρειαστούν άλλοι εννέα αιώνες για να γίνει και για εμάς εύκολο.

2

Η Ελληνική «Δημιουργική Μειοψηφία»

6/12/13

Ο βρετανός ιστορικός Άρνολντ Τόινμπι πέρασε περίπου τρεις δεκαετίες της ζωής του γράφοντας ένα δωδεκάτομο βιβλίο με το σεμνό τίτλο “A Study of History”. Σ’ αυτό αναλύει την ιστορία όλων των μεγάλων πολιτισμών που έχουν εμφανιστεί ως τώρα, βγάζοντας κάποια σημαντικά συμπεράσματα για το πώς λειτουργούν οι Homo sapiens όταν μαζεύονται μεταξύ τους και φτιάχνουν μια κοινωνία επιτυχημένη. Ανάμεσα σ’ αυτά διατύπωσε και μια θεωρία που μου αρέσει πολύ και κατά τη γνώμη μου ταιριάζει και σε μικρότερες κοινωνικές δομές, όπως, ας πούμε, μικρές χώρες στην άκρη χερσονήσων κατοικημένων επί μακρού που καταρρέουν.

Η θεωρία του Τόινμπι λέει ότι η ακμή ενός πολιτισμού πυροδοτείται από τη δραστηριότητα μιας “δημιουργικής μειοψηφίας” η οποία δίνει λύσεις στις σοβαρές προκλήσεις που αντιμετωπίζει η χώρα (ή το όποιο μόρφωμα ορίζει ο Τόινμπι ως “πολιτισμό”) και ηγείται της ανάπτυξης, στην οποία συμμετέχει άμεσα και έμμεσα ολόκληρη η κοινωνία.

Έστω τώρα ότι η θεωρία της “δημιουργικής μειοψηφίας” δεν ισχύει μόνο για μορφώματα όπως ο Μινωϊκός πολιτισμός και οι Μάγιας αλλά και για μεμονωμένες χώρες του 20ου και του 21ου αιώνα. Πιστεύω ότι δεν είναι μεγάλο λογικό άλμα. Οι χώρες που ήκμασαν και ακμάζουν το κατάφεραν επειδή δημιουργικές μειοψηφίες κινητοποίησαν την οικονομική ανάπτυξη, την πολιτιστική δημιουργία και τις κοινωνικές μεταρρυθμίσεις. Η ακμή σε κάθε περίπτωση έρχεται όταν η δημιουργική μειοψηφία ξεπερνά σε μέγεθος και ισχύ μια κρίσιμη μάζα, και έτσι οι ιδέες και οι αξίες της φτάνουν να επηρεάζουν και να κινητοποιούν ολόκληρη την κοινωνία. Αν είναι υπερβολικά μικρή, δεν μπορεί να λύσει τα προβλήματα και άρα να αποκτήσει μεγάλη επιρροή.

Κι η ιδέα μου είναι η εξής: Στην ιστορία του ελληνικού κράτους οι δημιουργικές μειοψηφίες ποτέ δεν έφτασαν στην απαραίτητη κρίσιμη μάζα. Ήταν πάντα πολύ μικρές, πολύ αδύναμες, ανίκανες να λειτουργήσουν ως ατμομηχανή για μια χώρα που πήγαινε προς τα μπρος πολύ αργά, ανεξέλεγκτα, στα κουτουρού, βασισμένη σε εξωτερικούς παράγοντες ή στον αυτόματο πιλότο.

Θεωρητικά, γονιμότερο έδαφος για την ανάπτυξη μιας τέτοιας μειοψηφίας από την Ελλάδα των τελευταίων σαράντα χρόνων δεν πρέπει να μπορούσε να ζητήσει κανείς: Μια ειρηνική χώρα, με μια ασφαλή και ελεύθερη δημοκρατία, με ισχυρούς συμμάχους και πρόσβαση σε ιδέες, κεφάλαια και ένα σταθερό οικονομικό περιβάλλον ε, τι άλλο χρειάζεται; Θα περίμενε κανείς στις γενιές που μεγάλωσαν μετά τη μεταπολίτευση ένας πυρήνας δημιουργίας και ανάπτυξης να έχει εμφανιστεί.

Το ότι δεν δημιουργήθηκε ποτέ ή, έστω, δεν έφτασε ποτέ στην προαναφερθείσα “κρίσιμη μάζα” είναι εύκολο να αποδειχτεί: Πτωχεύσαμε. Η χώρα κατέρρευσε, το πολιτικό και πολιτισμικό της υπόδειγμα απέτυχε. Αν υπήρχε ισχυρή δημιουργική μειοψηφία με την έννοια που την περιέγραψε ο Τόινμπι στην Ελλάδα τότε τα μεγάλα προβλήματα θα αντιμετωπίζονταν. Δεν θα είχαμε πτωχεύσει. Θα ακμάζαμε.

Οπότε τώρα τι γίνεται; Αν υποθέσουμε ότι η δημιουργική μειοψηφία μεγέθους άνω μιας κρίσιμης μάζας είναι προαπαιτούμενο για την ακμή μιας κοινωνίας, πώς θα φτάσουμε εμείς να την αποκτήσουμε; Τι βήματα πρέπει να γίνουν προς αυτή την κατεύθυνση; Και πώς πρέπει να μοιάζει, τελικά; Από τι σόι ανθρώπους πρέπει να αποτελείται;

Είναι ένα θέμα που με ενδιαφέρει.

Το περασμένο Σαββατοκύριακο παρακολούθησα το TEDxAthens, ένα ετήσιο συνέδριο που φέτος φιλοξένησε τρεις ντουζίνες ετερόκλητες ομιλίες σε δύο ημέρες στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών. Όπως κάθε χρόνο από το 2010 που πρωτοπαρακολούθησα κάτι τέτοιο (ως ομιλητής, τότε) είχα το νου μου να διακρίνω ψήγματα μιας “ελληνικής δημιουργικής μειοψηφίας” εκεί. Όχι στη σκηνή. Στο κοινό.

Το TEDxAthens και τα άλλα αντίστοιχα συνέδρια αποτελούν ωραίο φίλτρο γι’ αυτό το σκοπό επειδή δεν είναι συνέδρια κλαδικά, δεν έχουν συγκεκριμένο θέμα, και δεν απευθύνονται σε συγκεκριμένη κοινωνική ομάδα ή επαγγελματικό συνάφι. Προσελκύουν οποιονδήποτε ενδιαφέρεται για θέματα που θα υπέθετε κανείς ότι θα ενδιέφεραν τα μέλη της “δημιουργικής μειοψηφίας” μιας χώρας του 21ου αιώνα (τεχνολογία, επιστήμη, επιχειρηματικότητα, τέχνες) και έτσι είναι μια ευκαιρία να μαζέψεις σε ένα χώρο έναν ετερόκλητο αχταρμά ανθρώπων που έχουν ως μόνο κοινό χαρακτηριστικό κάτι που μπορεί και να τους εντάσσει σ’ αυτή τη μυθική μειοψηφία. Τσουβαλιάζοντας λίγο, είναι κατά κανόνα ιδιωτικοί υπάλληλοι ή φοιτητές, μέλη της υπό διάλυση μεσαίας τάξης με υψηλό μορφωτικό επίπεδο και με ήπια κεντρώα (φιλελεύθερης ή σοσιαλδημοκρατικής χροιάς, ανάλογα) θέαση των πραγμάτων.

Κανείς δεν μπορεί να ξέρει αν αυτοί οι συγκεκριμένοι άνθρωποι είναι όντως μέλη μιας δημιουργικής μειοψηφίας που απλά δεν έχει φτάσει την κρίσιμη μάζα -και, αν είναι, πόσο απέχει από αυτήν-, ή αν απλά υποδύονται τέτοιους, κάτι σαν χίψτερ της διανόησης. Πάντως ανάμεσά τους βλέπω κάποιες από τις λίγες εξαιρέσεις του εγχώριου κανόνα, τους ανθρώπους που φτιάχνουν εξωστρεφείς εταιρείες που φτάνουν να απασχολούν δεκάδες ή εκατοντάδες υπαλλήλους, ή τους άλλους που δουλεύουν για την αντιμετώπιση σοβαρών κοινωνικών προβλημάτων με νέους και ρηξικέλευθους τρόπους, ή ταλαντούχους καλλιτέχνες. Αν το καλοσκεφτεί κανείς, τέτοιες εξαιρέσεις είναι το μόνο δημιουργικό πράγμα που παράγουμε σ’ αυτή τη χώρα, αυτές και global thinkers για το Foreign Policy.

Και φαίνεται πως δεν έχει σημασία.

Γιατί από ό,τι φαίνεται οι εξαιρέσεις είναι απελπιστικά λίγες, και η όποια ελληνική “δημιουργική μειοψηφία”, ακόμα κι αν περιλαμβάνει κι όλους τους θαμώνες των TEDx events, τα μέλη των οικογενειών τους, τους φίλους και τα κατοικίδιά τους, δεν μοιάζει να πλησιάζει καν μια “κρίσιμη μάζα”. Είναι μια μειοψηφία τόσο αναιμική, με το “δημιουργικό” του χαρακτήρα της τόσο ετερόκλητο και, εδώ που τα λέμε, αμφιλεγόμενο, που μάλλον δεν φτάνει για να επηρεάσει το δείκτη της συνισταμένης της κοινωνίας, ο οποίος βλέπουμε όλοι προς τα πού δείχνει.

Φάνηκε γλαφυρά το περασμένο Σάββατο: Την ώρα που στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών λίγες εκατοντάδες μειοψηφούντες άκουγαν για την τεχνολογία που έστειλε το διαστημόπλοιο Voyatzer 1 έξω απ’ το ηλιακό σύστημα, λίγα χιλιόμεντρα πιο βόρεια νεοναζί διαδήλωναν στο Σύνταγμα για τα δικά τους δίκια.

Ήταν πολλαπλάσιοι.

3

Ο Ρομπ Φορντ και η πλάνη του ιεροκύρηκα

13/12/13

Ο Ρομπ Φορντ, ο δήμαρχος του Τορόντο, είναι ένας 44χρονος παχύσαρκος και μονίμως αναψοκοκκινισμένος άνδρας, σε γενικές γραμμές αμφιλεγόμενος, αλλά δημοφιλής. Εξελέγη το 2010, συγκεντρώνοντας το 47% των ψήφων των δημοτών της πόλης.

Είναι ένα παλικάρι αξιομνημόνευτο, λεβέντης σπάνιος.

Από το περασμένο καλοκαίρι κι έπειτα έγινε διάσημος για τους πιο λάθος λόγους που μπορεί να φανταστεί κανείς: Επειτα από μια επιχείρηση της καναδικής αστυνομίας για την εξάρθρωση ενός δικτύου εμπορίας ναρκωτικών, δόθηκε στη δημοσιότητα ένα βίντεο που τον έδειχνε να καπνίζει κρακ κοκαΐνη σε μυστηριώδες καταγώγιο με μέλη συμμοριών. Πριν και μετά τη δημοσίευση του βίντεο, τα καναδικά media φιλοξένησαν ένα μπαράζ από αποκαλύψεις για την αλλόκοτη, προβληματική συμπεριφορά του, η οποία περιελάμβανε ιστορίες με μεθύσια, ναρκωτικά και πόρνες, περίεργες συναλλαγές σε σοκάκια, αδιευκρίνιστες απειλές κατά της ζωής αγνώστων εχθρών, ψέματα, παλινωδίες και άλλα φανταχτερά στιγμιότυπα. Το δημοτικό συμβούλιο του αφαίρεσε σχεδόν όλες τις αρμοδιότητες -αλλά δεν καθαιρέθηκε ούτε του απαγγέλθηκαν επισήμως κατηγορίες- και ο ίδιος έγινε μια κωμικοτραγική, γραφική φιγούρα για ένα αποσβολωμένο παγκόσμιο κοινό που είχε συνηθίσει να διαβάζει για το Τορόντο μόνο σε λίστες με τις «καλύτερες πόλεις για να ζει κανείς».

Το κλου: Στις αρχές του Δεκέμβρη, έπειτα απ όλα αυτά, ο δείκτης αποδοχής του δημάρχου κυμαίνεται στο αξιοπρεπέστατο 42%. Σύμφωνα με κάποιες πρώτες δημοσκοπήσεις για τις δημοτικές εκλογές του 2014, ο Ρομπ Φορντ έχει σοβαρές ελπίδες να επανεκλεγεί.

Το δίδαγμα είναι το εξής: Ο καθένας από εμάς ζει σε μια κοινωνική φούσκα περιστοιχιζόμενος από ομοίους του και αναπόφευκτα χάνει σε μεγάλο βαθμό την ενσυναίσθηση για το τι συμβαίνει στα μυαλά ανθρώπων άλλων, αλλιώτικων. Γι’ αυτό πέφτουμε κι εδώ διαρκώς από τα σύννεφα τα τελευταία χρόνια. Δεν μπορούμε να χωνέψουμε αυτά που κάνουν οι άνθρωποι γύρω μας, οι τόσο διαφορετικοί από εμάς. Μας φαίνονται αδιανόητα. Και αναστρέψιμα. Αυτό είναι λάθος. Θα έπρεπε, πια, να το έχουμε καταλάβει.

Το διάστημα που μεσολάβησε ανάμεσα στις δύο αντιπροσωπευτικότατες, γλαφυρές και πεντακάθαρες εκλογικές αναμετρήσεις του 2012, το νεοναζιστικό κόμμα της Χρυσής Αυγής απέκτησε μια πρωτοφανή για την ιστορία του προβολή και δημοσιότητα, αποτέλεσμα των 440.000 ψήφων που συγκέντρωσε τον Μάιο. Η δημοσιότητα αποκάλυψε ένα μέρος του προσώπου της συγκεκριμένης οργάνωσης στο ευρύτερο κοινό, με αποκορύφωμα την on-camera βίαια επίθεση νεαρού βουλευτή του κόμματος εναντίον πολύ μεγαλύτερης βουλευτού άλλου κόμματος. «Α, δεν μπορεί», πιστέψαμε όλοι μέσα στη φούσκα μας. «Τώρα είδαμε όλοι τι πάει να πει Χρυσή Αυγή. Στις επόμενες εκλογές θα καταποντιστεί».

«Σπλατ», η φούσκα στα πεζοδρόμια, πέφτοντας από τα σύννεφα. Στις εκλογές του Ιουνίου η Χρυσή Αυγή πήρε 425.000 ψήφους.

Και σήμερα, μετά τη δολοφονία του νεαρού ράπερ, τη σύλληψη μελών του κόμματος και τη δημοσιοποίηση πληθώρας αποκρουστικών λεπτομερειών για τη δράση τους, οι δημοσκοπήσεις δείχνουν πως η Χρυσή Αυγή διατηρεί τα ποσοστά της κοντά σε διψήφια νούμερα και εξακολουθεί να είναι το τρίτο κόμμα που προτιμούν οι Ελληνες πολίτες. «Σπλατ», πάρ’τες κάτω από τα σύννεφα τις αηδιασμένες ελίτ. Κι όταν με το καλό θα ξαναγίνουν εκλογές; «Σπλατ» και πάλι.

Βαθιά μέσα μας πιστεύουμε -κι αν δεν το πιστεύουμε συνειδητά, συμπεριφερόμαστε σαν να είναι αλήθεια- ότι οι άνθρωποι γύρω μας, στον πυρήνα τους μέσα, είναι όλοι ίδιοι στα βασικά τους χαρακτηριστικά, ένα και το αυτό, πανομοιότυποι. Νομίζουμε πως αν οι συνθήκες της ζωής τους ήταν αλλιώτικες, αν ήξεραν αυτά που ξέρουμε εμείς, αν είχαν δει αυτά που έχουμε δει, θα κατέληγαν στο ίδιο σημείο με εμάς ακριβώς, που είναι το σωστό. Το ότι βρίσκονται σε διαφορετικό οφείλεται σε λεπτομέρειες. Πήραν τον λάθος δρόμο. Κάθισαν σε λάθος θρανίο στο σχολείο. Με λίγη δουλειά και πειθώ και χρόνο, οποιοσδήποτε Ελληνας μπορεί να αλλάξει, να πειστεί και να γίνει ολόιδιος με εμάς.

Είναι η μενταλιτέ των πεφωτισμένων, αυτή, η πλάνη του ιεροκήρυκα. Ολοι πιστεύουμε ότι κατέχουμε μια λίγο-πολύ σωστή και στέρεη αλήθεια, όλοι έχουμε μια πυξίδα ηθική και αξιακή που μας κατευθύνει ακούσια ή εκούσια και όλοι νομίζουμε ότι πάμε προς τη σωστή κατεύθυνση. Το δύσκολο μοιάζει να είναι το να αποδεχτούμε ότι οι άλλοι δικαιούνται να κάνουν λάθος. Να πάνε από την άλλη. Δεν είναι δικιά μας δουλειά να τους αλλάξουμε κατεύθυνση, δεν μας πέφτει λόγος και, πιθανότατα, δεν γίνεται κιόλας. Ενα μεγάλο μέρος της κοινωνίας στην οποία ζούμε δικαιούται να είναι συνειδητά και συνειδητοποιημένα αυτό που είναι, ναζί, ρατσιστές, φασίστες, τρελοί, κοινωνιοπαθείς, αμόρφωτοι ή απλά ηλίθιοι.

Δικαιούνται να πιστεύουν ότι τους ψεκάζουν. Πρέπει εμείς -και τα αδέρφια μας, οι ντροπιασμένοι οι δημοκράτες και εστέτ κάτοικοι του downtown Τορόντο- να χωνέψουμε ότι δεν δικαιούμαστε την αποικιοκρατική ψευδαίσθηση ότι μπορούμε να τους «σώσουμε», εμείς οι πεφωτισμένοι, οι μη παραστρατημένοι, οι κάτοχοι της απόλυτης αλήθειας, οι καταδικασμένοι μονίμως και μοιραία να πέφτουμε από τα σύννεφα.

Δεν αλλάζουν οι κοινωνίες έτσι.

4

Ο τρόπος δημοσίευσης του «πόθεν έσχες» στην Ελλάδα

20/12/13

Το 2011 για πρώτη φορά η Βουλή των Ελλήνων δημοσίευσε τις δηλώσεις «πόθεν έσχες» των Ελλήνων βουλευτών στο Ιντερνετ. Ηταν μια σωστή ιδέα, ένα βήμα προς τη διαφάνεια. Είναι σημαντικό να ξέρουν οι πολίτες την περιουσιακή κατάσταση των εκπροσώπων τους, μέτρο κυρίως αποτρεπτικό για βουλευτές που μπορεί να θελήσουν -λέμε τώρα, υποθετικό σενάριο- να εκμεταλλευτούν τη θέση τους για να πλουτίσουν.

Ωστόσο, υπήρξε ένα σοβαρό πρόβλημα: Η δημοσίευση έγινε με τρόπο που ήταν ιδιόμορφος, ασυνήθιστος και εξαιρετικά ύποπτος. Η αρμόδια επιτροπή ελέγχου της Βουλής επέλεξε να δημοσιεύσει τις δηλώσεις στο site της Βουλής με τρόπο που να κάνει την αντιγραφή, την αποθήκευση, την επεξεργασία ή την ανάλυση των στοιχείων όσο πιο δύσκολη γίνεται για τους πολίτες. Τα στοιχεία αναρτήθηκαν με τη μορφή αρχείων flash που δεν μπορούσε κανείς να «κατεβάσει», ενώ το κείμενο των δηλώσεων δεν ήταν επιλέξιμο ή αναγνώσιμο από τις μηχανές αναζήτησης. Ηταν σαν κάποιος να είχε επενδύσει χρόνο και κόπο για να βρει τον πιο δύσκολο τρόπο για να εμφανίσει αυτά τα στοιχεία στο κοινό.

Και πράγματι, αυτή ήταν η αλήθεια. Το παραδέχτηκαν ανοιχτά. Η δημοσίευση συνοδεύτηκε και από κάποιους «όρους χρήσης» που είχαν εγκριθεί από την Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα και θα μπορούσαν να συνοψιστούν με ακρίβεια στις εξής φράσεις: «Δημοσιεύουμε αυτά τα στοιχεία με το ζόρι, θα προσπαθήσουμε να εξασφαλίσουμε ότι δεν θα τα μελετήσει κανείς, δεν ξέρουμε τι είναι το Ιντερνετ».

Το κείμενο ομολογεί ότι η δημοσίευση των στοιχείων θα γίνει «με μορφότυπο τέτοιο που καθιστά δυσχερή την εξαγωγή πληροφοριών» λόγω «της φύσης του Διαδικτύου». Ετσι ακριβώς το λέει. Επειδή η φύση του Διαδικτύου επιτρέπει την «εξαγωγή πληροφοριών», αυτοί θα προσπαθήσουν να την εμποδίσουν. Σκοπός της δημοσίευσης ήταν η «αποφυγή αυτοματοποιημένης επεξεργασίας, τόσο από μηχανές αναζήτησης όσο και από τρίτους». Το έγραφαν με αυτά τα λόγια. Στο ίδιο το κείμενο απαγορεύεται η αναδημοσίευση των στοιχείων, αλλά ταυτόχρονα επιτρέπεται η αναδημοσίευση από τα ΜΜΕ «υπό την προϋπόθεση ότι δημοσιεύεται ολόκληρο το κείμενό τους και δεν είναι επιτρεπτή η επιλεκτική δημοσιοποίηση ονομαστικών στοιχείων».

Ολα αυτά, βεβαίως, έρχονται σε αντίθεση με το κοινοτικό δίκαιο, που απαιτεί τα δημόσια έγγραφα να είναι επαναχρησιμοποιήσιμα από οποιονδήποτε χωρίς περιορισμούς. Η δε τελευταία οδηγία καταστρατηγείται μοιραία και αναπόφευκτα από όλα τα ΜΜΕ κάθε χρόνο, καθώς αναδημοσιεύονται μεμονωμένα τα πιο πικάντικα στοιχεία των δηλώσεων. Αλλά αυτό δεν ήταν καν το χειρότερο. Η επιτροπή της Βουλής, με τη σύμφωνη γνώμη της Αρχής, έβαλε χρονικό περιορισμό στη δημοσίευση των στοιχείων. Οι δηλώσεις των βουλευτών εξαφανίστηκαν από το site της Βουλής μόλις ένα μήνα μετά την εμφάνισή τους. Οποιος πρόλαβε, είδε.

Και ούτε αυτό ήταν το χειρότερο. Μετά το φιάσκο του 2011, επιτροπή της Βουλής, το 2012, κατόρθωσε έναν άθλο που πίστευα αδύνατο: Να κάνει τη δημοσίευση των στοιχείων ακόμα πιο άχρηστη.

Πέρυσι οι πολίτες μπόρεσαν να μπουν στο site της Βουλής και για ένα μήνα να δουν τις δηλώσεις «πόθεν έσχες» των βουλευτών τους σε τυφλά, μη επεξεργάσιμα ή αντιγράψιμα αρχεία flash, αλλά αυτή τη φορά δεν έβλεπαν τις μηχανογραφημένες καταστάσεις που κάποιος δαιμόνιος χάκερ θα μπορούσε να κατεβάσει και να μετατρέψει σε επεξεργάσιμη μορφή, όχι. Πλέον βλέπαμε «ψηφιακές φωτοτυπίες» των ίδιων των χειρόγραφων δηλώσεων των βουλευτών. Με τον ίδιο τρόπο έγινε η δημοσίευση και φέτος, πριν από λίγες ημέρες.

Αυτό σημαίνει ότι οι πολίτες που μπορεί να θέλουν να αποκτήσουν έστω μια ψευδαίσθηση ελέγχου πάνω στους Λιάπηδες και τους Τσουκαλάδες, τους 300 δημοκρατικά εκλεγμένους εκπροσώπους τους, καλούνται να μπουν σε ένα δύστροπο site και να ψάξουν χειρωνακτικά μέσα σε ατέλειωτες, ατάκτως ερριμένες σκαναρισμένες σελίδες τα κολλυβογράμματα των υποτακτικών των βουλευτών τους. Και μάλιστα γρήγορα. Πριν περάσει ο μήνας. Μετά δεν θα βλέπουν τίποτα.

Υπάρχουν διάφορες λέξεις που μπορεί να χρησιμοποιήσει κανείς για να περιγράψει αυτή τη συμπεριφορά. «Προσβολή», «κοροϊδία», «εξευτελισμός», είναι μερικές. Θα μπορούσα να σκεφτώ και άλλες, είμαι στην κατάλληλη συναισθηματική κατάσταση. Ημουν και το 2011, και το έκανα, γράφοντας ένα θυμωμένο κείμενο στο site μου. Ακολούθησε τότε κάτι ενδιαφέρον: Μέσα σε λίγες ώρες Ελληνες προγραμματιστές είχαν παρακάμψει με χαρακτηριστική ευκολία τα εμπόδια της Βουλής, είχαν «κατεβάσει» τις δηλώσεις, είχαν μετατρέψει τα στοιχεία σε μορφές πιο εύκολες στην επεξεργασία και την ανάλυση, και μου τα είχαν στείλει. Με τη βοήθεια ενός συνεργάτη αναρτήσαμε τα στοιχεία στο Ιντερνετ. Αν και έχουν εξαφανιστεί από το site της Βουλής, υπάρχουν ακόμα στο υποτυπώδες site που φτιάξαμε εμείς.

Από πέρυσι αυτό είναι πολύ πιο δύσκολο να γίνει. Αλλά αν δεν βρούμε εμείς τον τρόπο, θα τον βρει κάποιος άλλος. Πάντα έτσι γίνεται. Αναζητήστε τη φράση του Αβραάμ Λίνκολν περί κοροϊδίας. Η Βουλή μπορεί να συνεχίσει να προσπαθεί να κρύβει δημόσια πληροφορία από τους πολίτες.

Αργά ή γρήγορα, θα αρχίσει να αποτυγχάνει.

5

Το πρωτογενές πλεόνασμα της διαφθοράς

10/1/14

Κάθε εβδομάδα έρχεται στην επιφάνεια ένα πολιτικό και οικονομικό σκάνδαλο τόσο μεγάλου μεγέθους που, αν έσκαγε σε καμιά από τις χώρες που έχουν παράδοση αιώνων στη δημοκρατία και πολιτικό πολιτισμό πιο εξελιγμένο, θα έριχνε κυβερνήσεις, θα πυροδοτούσε παραιτήσεις, θα ανέτρεπε το πολιτικό status quo. Κάθε εβδομάδα.

Η νωχελικότητα με την οποία το πολιτικό προσωπικό και οι πολίτες παρακολουθούν τις αποκαλύψεις -και για τα μεγάλα, τα εξοπλιστικά, το Ταχυδρομικό Ταμιευτήριο, αλλά και για τα μικρά, όπως τα ανδραγαθήματα του πολιτικού αστέρος Λιάπη- είναι ενδεικτική της ανοσίας και ανοχής της δικιάς μας κοινωνίας στη διαφθορά και την ανομία. Η Ελλάδα είναι η πιο διεφθαρμένη χώρα της Ευρωπαϊκής Ενωσης και σύμφωνα με μια κατάταξη της Transparency International που μετρά την «αντίληψη» της διαφθοράς -το πόσο διεφθαρμένη δηλαδή θεωρείται μια χώρα- η 94η πιο διεφθαρμένη χώρα στη Γη, ισοπαλία με την Ινδία και το Τζιμπουτί.

Η ντροπιαστική αυτή επίδοση δεν νομίζω ότι οφείλεται σε χαρακτηριστικά «του λαού» που συνιστά αυτό το κράτος. Δεν έχουν γονίδιο διαφθοράς οι Ελληνες ούτε είμαστε πιο ανήθικοι από τους άλλους λαούς του κόσμου. Είμαστε, όμως, συνηθισμένοι και εθισμένοι στη διαφθορά. Ο μηχανισμός αυτού του φαινομένου -όχι αυτός που περιγράφει το πώς εμφανίστηκε, αλλά αυτός που περιγράφει το πώς διαιωνίζεται- θυμίζει πάρα πολύ τον φυσικό μηχανισμό με τον οποίο τα έμβια όντα αντιλαμβάνονται το περιβάλλον.

Σε μια πρόσφατη έκδοση του ινστιτούτου Edge, ένα βιβλίο που λέγεται «This Explains Everything» και περιέχει τις απαντήσεις 150 φιλοσόφων και επιστημόνων στην ερώτηση «ποια είναι η αγαπημένη σας βαθιά, κομψή ή όμορφη εξήγηση;» οι περισσότεροι συμμετέχοντες επέλεξαν φυσιολογικά να γράψουν για τη θεωρία της Φυσικής Επιλογής του Κάρολου Δαρβίνου. Ο βιολόγος Ρίτσαρντ Ντόκινς, προσπαθώντας να πρωτοτυπήσει, επέλεξε μιαν άλλη επιστημονική ιδέα, την οποία μάλιστα εισήγαγε εν μέρει ένας δισέγγονος του Δαρβίνου, ο νευροβιολόγος Οράτιος Μπάρλοου. Σύμφωνα με αυτήν, τα αισθητήρια όργανα των έμβιων όντων δεν είναι απαραίτητο να καταγράφουν την πραγματικότητα συνέχεια και λεπτομερώς. Αν έπρεπε κάθε λεπτομέρεια που υπάρχει γύρω μας να καταγράφεται με κάποιον τρόπο στον ανθρώπινο εγκέφαλο τότε, και μόνο επειδή οι λεπτομέρειες που υπάρχουν γύρω μας είναι σχεδόν άπειρες, ο εγκέφαλος θα έπρεπε να έχει περισσότερους νευρώνες από τα άτομα που υπάρχουν στον γαλαξία. Ετσι ο εγκέφαλος «κλέβει»: Τα αισθητήρια όργανα δεν καταγράφουν πληροφορία που είναι «πλεονασματική», που δηλαδή ο εγκέφαλος μπορεί να υποθέσει ότι υπάρχει εκεί χωρίς να δέχεται τα αντίστοιχα σήματα σώνει και καλά. Μελετώντας τα κύτταρα του αμφιβληστροειδούς των βατράχων ο Μπάρλοου διαπίστωσε ότι μόνο ελάχιστα στέλνουν μηνύματα στον εγκέφαλο. Τα υπόλοιπα, που βλέπουν μια πληροφορία που πιθανότατα είναι ίδια με αυτή που βλέπουν και τα διπλανά τους, δεν στέλνουν τίποτα. Η πληροφορία εννοείται. Είναι πλεονασματική. Οταν ο εγκέφαλος βρίσκεται μπροστά σε ένα equillibrium όπου τίποτα δεν αλλάζει, δεν χρειάζεται να βομβαρδίζεται με μηνύματα. Καταλαβαίνει από τα συμφραζόμενα. Συνηθίζει. Μόνο όταν κάτι κινείται στο οπτικό πεδίο του βατράχου ξυπνάνε τα κύτταρα στον αμφιβληστροειδή του και αναφέρουν στον εγκέφαλο ότι κάτι άλλαξε.

Η διαφθορά και η ανομία για εμάς δεν είναι ερέθισμα, είναι πλεόνασμα. Οι νευρώνες της κοινωνίας των ανθρώπων που ζουν εδώ αρνούνται να ξυπνήσουν και να στείλουν μηνύματα στον εγκέφαλο γιατί δεν χρειάζεται. Η διαφθορά είναι φυσιολογική κατάσταση. Σε κάθε κλίμακα, από τα αυθαίρετα κτίσματα μέχρι τα σκάνδαλα με τα υποβρύχια, την έχουμε συνέχεια γύρω μας. Δεν την καταγράφουμε καν – υποθέτουμε ότι υπάρχει, και έχουμε δίκιο.

Το φαινόμενο το περιέγραψε εύστοχα πριν από λίγα χρόνια και ο δημοσιογράφος Μάικλ Λιούις που είχε έρθει στην Ελλάδα για να κάνει ρεπορτάζ για το σκάνδαλο του Βατοπεδίου. Κάθισε ο άνθρωπος και μίλησε με εφοριακούς, πολιτικούς, τραπεζίτες και άρχιζαν όλοι να του αραδιάζουν σκάνδαλα το ένα μετά το άλλο, πώς τα παίρνει ο ένας, πώς τα κρύβει ο άλλος, και ο Λιούις άκουγε με ανοιχτό το στόμα μέχρι που, όπως γράφει, έπειτα από ένα εικοσάλεπτο κάθε συνέντευξης κουραζόταν, βαριόταν, έγκωσε από το πλήθος των ιστοριών, από το μέγεθος της διαφθοράς που του περιέγραψαν γνώστες της λειτουργίας του ελληνικού κράτους. «Ηταν ένα πρωτόγνωρο συναίσθημα στην καριέρα μου ως δημοσιογράφου», σημείωσε.

Το ερώτημα, βεβαίως, είναι πώς αντιστρέφεται αυτή η κατάσταση, πώς θα πάψουν η ανομία και η διαφθορά να είναι «πλεόνασμα», πώς θα γίνουν ερέθισμα.

Ενα πράγμα υπάρχει στη φύση που κάνει όλα τα κύτταρα του αμφιβληστροειδή του βατράχου να ενεργοποιηθούν και να στείλουν μηνύματα επείγοντα στον εγκέφαλο, να τον ξυπνήσουν:

Η κίνηση.

6

Γιατί δεν πρέπει να βρούμε πετρέλαιο στην Ελλάδα

17/1/14

Καθώς η ελληνική κυβέρνηση, τώρα, στις αλκυονίδες του 4ου Μ.Π. χρόνου (Μετά Πτώχευσης) προσπαθεί να σφυρηλατήσει μιαν αφήγηση ελπίδας και αναζωογόνησης, έχει ενδιαφέρον να ρίξουμε μια ματιά σε έναν από τους κινδύνους που ελλοχεύουν στα αμέσως επόμενα χρόνια, οι οποίοι είναι πολλοί και περιλαμβάνουν και το ενδεχόμενο οι πολίτες όντως να πιστέψουν την αφήγηση που τώρα, στις αλκυονίδες του 4ου Μ.Π. χρόνου, προσπαθεί να σφυρηλατήσει η κυβέρνηση.

Ο κίνδυνος για τον οποίο θέλω να γράψω είναι ο εξής:

Το ενδεχόμενο να εντοπιστούν στην Ελλάδα μεγάλα και εκμεταλλεύσιμα κοιτάσματα πετρελαίου ή φυσικού αερίου.

Πολλοί προσβλέπουν στο ενδεχόμενο αυτό με λαχτάρα, σαν να κάθεται η χώρα πάνω σε μια θάλασσα από χρήμα που, αν την εκμεταλλευτεί, θα εξασφαλίσει εύκολη ευμάρεια στον λαό για παντοτινά, πράγμα που είναι ο πυρήνας του Greek Dream άλλωστε.

Η παγκόσμια πραγματικότητα, δυστυχώς, λέει άλλα.

Υπάρχουν αυτή τη στιγμή 24 χώρες στον κόσμο που στηρίζουν την οικονομία τους στην ενέργεια (άνω του 60% των εξαγωγών τους είναι πετρέλαιο ή φυσικό αέριο). Από αυτές, οι 23 δεν είναι Δημοκρατίες. Είναι καλά τεκμηριωμένο το φαινόμενο πια, έχει και όνομα: «Resource curse». «Η κατάρα των πόρων». Οι χώρες που έχουν φυσικό πλούτο τείνουν να κυβερνώνται από αυταρχικά καθεστώτα και οι λαοί τους στερούνται βασικών ελευθεριών.

Υπάρχουν διάφοροι λόγοι γι’ αυτό, παραδόξως καθόλου πολιτισμικοί, αλλά αμιγώς οικονομικοί: μια εξωγενής πηγή πλούτου που ελέγχεται εξ ολοκλήρου από το κράτος είναι αυτονόητη γεννήτρια διαφθοράς. Ο πυρήνας της οικονομικής δραστηριότητας στρεβλώνεται, στρέφεται από την παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών στη νομή των εσόδων από τις εξαγωγές του φυσικού πλούτου. Η κρατική εξουσία γιγαντώνεται, η ισχύς της πολλαπλασιάζεται και, καθώς ο προϋπολογισμός του κράτους παύει να εξαρτάται από τη φορολογία του λαού, οι πολίτες απομακρύνονται από την κυβέρνησή τους και η λογοδοσία αποδυναμώνεται. Χώρες που ήταν ανελεύθερες όταν ανακάλυψαν πετρέλαιο στο υπέδαφός τους δεν έχουν πάψει να είναι ανελεύθερες, και κατά κανόνα έγιναν πιο διεφθαρμένες.

Οπότε τι σημαίνει αυτό για μια χώρα όπως η Ελλάδα;

Για να μελετήσουμε το σενάριο και να αξιολογήσουμε τις πιθανότητες, μπορούμε να κοιτάξουμε το παράδειγμα της μιας χώρας που στηρίζει τις εξαγωγές της στο πετρέλαιο και το φυσικό αέριο και δεν είναι χούντα: Της Νορβηγίας.

Η Νορβηγία είναι ανάμεσα στις πλουσιότερες χώρες του κόσμου, και ταυτόχρονα μια από τις περισσότερο δημοκρατικές. Η κρίσιμη διαφορά της με τις υπόλοιπες 23 αμιγώς πετρελαιοπαραγωγούς χώρες είναι πως, όταν ανακαλύφθηκε πετρέλαιο στο υπέδαφός της, ήταν ήδη πλούσια, και είχε ήδη μια βαθιά δημοκρατική παράδοση 70 χρόνων.

Η Ελλάδα, θα μπορούσε να πει κανείς, έχει μια δημοκρατική παράδοση 40 χρόνων. Και ανήκει και στην Ευρωπαϊκή Ενωση, έναν από τους σημαντικότερους θεματοφύλακες της Δημοκρατίας στον κόσμο. Και είναι -ακόμα και σήμερα, σε σχέση με τον υπόλοιπο πλανήτη- σχετικά πλούσια. Ενα ξαφνικό δωράκι στο ΑΕΠ από τα έγκατα της γης θα μπορούσε να της λύσει πολλά προβλήματα.

Η Ελλάδα, όμως, δεν είναι Νορβηγία. Η Δημοκρατία της, όπως έγραψα την προηγούμενη εβδομάδα, είναι μεν καθιερωμένη, αλλά ακόμα ευάλωτη. Είναι η πιο διεφθαρμένη χώρα της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Σύμφωνα με την ετήσια έκθεση του Fund For Peace, που δημοσιεύτηκε την προηγούμενη Τρίτη, η Ελλάδα είναι το 138ο «πιο αποτυχημένο» κράτος σε μια λίστα 178 κρατών που κατατάσσονται ανάλογα με το πόσο «failed states» είναι, και άρα τοποθετείται πιο ψηλά (και άρα είναι πιο «αποτυχημένη») από χώρες λιγότερο δημοκρατικές όπως η Ουγγαρία, το Κατάρ και η Σιγκαπούρη (η Νορβηγία σ’ αυτή τη λίστα είναι 3η από το τέλος). Αν στην Ελλάδα βρισκόταν πετρέλαιο, κι αν το ήδη γιγάντιο και διεφθαρμένο κράτος αποκτούσε έναν αναπάντεχο μποναμά προς διανομή, ποιος θα καλούνταν να το διαχειριστεί;

Το -δημοκρατικά εκλεγμένο- ελληνικό πολιτικό προσωπικό, οι Λιάπηδες κι οι Τσοχατζόπουλοι και οι υπόλοιποι, οι σημερινοί και οι παλαιότεροι, έχοντας να διαχειριστούν μια οικονομία μεγέθους ταπεινού, κατάφεραν να την κάνουν την πιο διεφθαρμένη ανάμεσα στις άλλες δυτικές Δημοκρατίες, και τελικά να την πτωχεύσουν. Αν το πολιτικό προσωπικό που διαμορφώνεται σήμερα -τους βλέπετε, τους ψηφίζετε- αποκτήσει στη διάθεσή του μια οικονομία μεγέθους μεγαλύτερου, τι πιστεύετε ότι θα την κάνουν;

Δεν ξέρω αν η ίδια η Ελληνική Δημοκρατία θα κινδύνευε αν βρισκόταν πετρέλαιο στην Ελλάδα. Ωστόσο, το σενάριο ενός ακόμα πιο γιγάντιου κράτους-πατερούλη που θα χάριζε άκοπο πλούτο στην ελίτ και στους εξαρτημένους ψηφοφόρους/πελάτες θα ήταν το πιθανότερο. Αυτό το δωράκι της φύσης θα γινόταν δεκανίκι για τη διαιώνιση της διαφθοράς και της πελατειακής δημοκρατίας ετούτης της χώρας και σε ένα μέλλον χωρίς μνημόνια – κάτι που, απ’ ό,τι φαίνεται, είναι και για πάρα πολλούς ψηφοφόρους το ζητούμενο.

7

Ο κόσμος γίνεται καλύτερος, πάντα

24/1/14

Ενα πράγμα που μπορεί να προκαλέσει η προσεκτική παρακολούθηση της καθημερινότητας στον ιδιωτικό μικρόκοσμο του καθενός, εκτός από απόγνωση, φρίκη και κατάθλιψη (για εμάς τους Ελληνες), είναι και η άμβλυνση της προοπτικής. Χάνουμε λιγάκι τη γενική εικόνα, τη μακροσκοπική, του πώς είναι η κατάσταση γενικότερα στον πλανήτη Γη το 2014.

Γιατί μπορεί στην Ελλάδα της δεκαετίας του ’10 τα πράγματα να πηγαίνουν κατά διαόλου, αλλά σε επίπεδο ανθρώπινου είδους τα πράγματα είναι πολύ διαφορετικά.

Τις προάλλες, ο Μπιλ και η Μελίντα Γκέιτς ανέβασαν στο Ιντερνετ το ετήσιο «γράμμα» τους, μια έκθεση για τα πράγματα που αφορούν τη δραστηριότητα του ιδρύματός τους, του μεγαλύτερου ιδιωτικού φιλανθρωπικού οργανισμού στην ιστορία της ανθρωπότητας. Το μήνυμά τους είναι το εξής: Ο κόσμος σήμερα είναι στην καλύτερη κατάσταση που έχει υπάρξει ποτέ.

Το συμπέρασμα αυτό προκύπτει από νούμερα και στατιστικά, είναι ξεκάθαρα τεκμηριωμένο από πολλαπλές αναλύσεις και έρευνες. Για παράδειγμα: Το ποσοστό των Homo sapiens που ζουν σε συνθήκες ακραίας φτώχειας έχει πέσει στο μισό από το 1990. Το προσδόκιμο ζωής στην υποσαχάρια Αφρική έχει φτάσει σήμερα τα 57 χρόνια από 41 που ήταν το 1960, παρά την επιδημία του έιτζ. Ενα παιδί που γεννιόταν στη Γη το 1960 είχε 18% πιθανότητες να πεθάνει προτού φτάσει το πέμπτο έτος της ζωής του. Το ποσοστό σήμερα έχει μειωθεί στο 5%. Παράλληλα, σύμφωνα με την έρευνα του ψυχολόγου Στίβεν Πίνκερ, η ανθρωπότητα σήμερα υποφέρει λιγότερο από τους πολέμους και τη βία από ποτέ.

Υπάρχουν βέβαια και πρόσκαιρες εξαιρέσεις, όπως η μικρή ύφεση που περνάει η δημοκρατία στον κόσμο, μετά την έκρηξη του «τρίτου κύματος», αλλά από τις περισσότερες απόψεις τα στοιχεία δείχνουν ότι σήμερα ο κόσμος είναι καλύτερο, ασφαλέστερο και πλουσιότερο μέρος για τους κατοίκους του από ό,τι υπήρξε ποτέ. Και οι αλλαγές αυτές δεν γίνονται πια σε βάθος αιώνων – είναι ραγδαίες και οφθαλμοφανείς μέσα σε λίγες δεκαετίες.

Μου αρέσει πάρα πολύ να τα διαβάζω αυτά, λειτουργούν αποτελεσματικά ως αντίδοτο στη μιζέρια της καθημερινότητας, παρόλο που η μιζέρια της καθημερινότητας είναι υπερβολικά έντονη και, ε, καθημερινή. Τα ερωτήματα που προκύπτουν είναι, κυρίως, δύο: Τι σημασία έχουν όλα αυτά για εμάς σήμερα, και τι σημαίνουν για το μέλλον, το δικό μας και του κόσμου.

Η δεύτερη ερώτηση είναι πιο συναρπαστική.

Ο Μπιλ Γκέιτς προβλέπει στο γράμμα του ότι το 2035 δεν θα υπάρχουν φτωχές χώρες στη Γη. Ούτε μία. Το 2035, επίσης, υπολογίζεται ότι η παιδική θνησιμότητα σε όλες τις χώρες του κόσμου θα είναι το λιγότερο στα επίπεδα που ήταν στις ΗΠΑ το 1980. Η παγκοσμιοποίηση της οικονομίας θα λυτρώσει από τη φτώχεια τους πάντες, ενώ η τεχνολογική ανάπτυξη θα συνεχίσει να κάνει τις ζωές των ανθρώπων πιο άνετες, να εξολοθρεύει ασθένειες και να διευρύνει το προσδόκιμο ζωής παντού.

Το θέμα είναι, πού χωράει η πτωχευμένη Ελλάδα σε όλα αυτά. Εμείς μπορεί να είμαστε ένα υπόδειγμα αποτυχίας για τον δυτικό κόσμο, αλλά εξακολουθούμε να ζούμε σε μια από τις πλουσιότερες χώρες στη Γη. Μπορεί να έχουμε εδώ και έξι χρόνια ύφεση, μπορεί να έχει συρρικνωθεί η οικονομία κατά το ένα τέταρτο, αλλά δεν περνάμε «ανθρωπιστική κρίση». Το Νότιο Σουδάν περνάει ανθρωπιστική κρίση. Η Συρία που έχει εμφύλιο περνάει ανθρωπιστική κρίση. Η Βόρεια Κορέα περνάει ανθρωπιστική κρίση. Σε παγκόσμιο επίπεδο εξακολουθούμε να ανήκουμε στον «πρώτο» κόσμο, και σε σχέση με την Ελλάδα του 1980 είμαστε από όλες τις απόψεις σε καλύτερη κατάσταση.

Το κοντινό μέλλον, ωστόσο, ενδέχεται να είναι χειρότερο. Το να σκεφτόμαστε ότι κάθε χρόνο θα πεθαίνουν λιγότερα παιδιά στην Αφρική είναι μόνο μικρό βάλσαμο για το ότι η χώρα στην οποία ζούμε θα γίνεται φτωχότερη. Το ότι η μίζερη πραγματικότητα η γεμάτη Λιάπηδες, Ξηρούς, Τσουκαλάδες και Φαρμακονήσια μάς υπογραμμίζει ότι τίποτα δεν αλλάζει, τίποτε δεν διορθώνεται, κανένας δεν έχει τον έλεγχο ή ένα σχέδιο ώστε και η δική μας χώρα να ακολουθήσει το παράδειγμα της ανθρωπότητας και να πάψει στο κοντινό, προβλέψιμο μέλλον να είναι η εξαίρεση που επιβεβαιώνει τον κανόνα, πονάει κάπως.

Ο φιλόσοφος Γκότφριντ Λάιμπνιτς, τα παλιά τα χρόνια που η ύπαρξη του Θεού και η ταυτόχρονη ύπαρξη ενός ατελούς κόσμου γεμάτου δυστυχία ήταν μια προβληματική αντίφαση, είχε διατυπώσει την ιδέα ότι ζούμε στον «καλύτερο κόσμο που μπορεί να υπάρξει». Αφού ο Θεός τον έχει φτιάξει, δεν θα μπορούσε να είναι καλύτερος. Είναι μια πολύ ωραία ιδέα.

Τελικά, Θεός μπορεί να μην υπάρχει, αλλά σήμερα βλέπουμε με νούμερα και στοιχεία ότι ο κόσμος που φτιάχνουμε όλοι μαζί γίνεται, πράγματι, όλο και καλύτερος.

Μέσα σε αυτόν, πρέπει κι εμείς εδώ κάπως να βρούμε τη θέση μας.

8

Ας παραδώσουμε το κράτος στις μηχανές

31/1/14

Τη στιγμή που θα γίνει εφικτό η διακυβέρνηση μιας χώρας να μπορεί να γίνεται αυτόματα από τα κομπιούτερ, εισηγούμαι επισήμως: Να το κάνουμε. Η Ελλάδα να αποκτήσει ένα μηχάνημα για κυβέρνηση. Να πάρουμε την ευθύνη και τον κόπο από τους Homo sapiens που κατοικούν εδώ και να τη δώσουμε σε ό,τι τεχνητές νοημοσύνες προκύψουν στο μέλλον. Εδώ που τα λέμε, δεν χρειάζεται καν να περιμένουμε τις τεχνητές νοημοσύνες -υπάρχουν πλυντήρια πιάτων που θα ήταν λιγότερο καταστροφικά στη διακυβέρνηση της χώρας από το ελληνικό πολιτικό προσωπικό των τελευταίων 40 χρόνων. «Τεχνολογία» είναι οι τεχνικές λύσεις που βρίσκει ο ανθρώπινος νους για τα προβλήματα της ζωής, από τη μετακίνηση ανθρώπων και προϊόντων σε μεγάλες αποστάσεις, μέχρι την πολιομυελίτιδα. Η διακυβέρνηση μιας χώρας είναι ένα περίπλοκο πρόβλημα της ζωής, η δημόσια διοίκηση ένας σοβαρός γρίφος. Οχι μόνο στην πτωχευμένη Ελλάδα, παντού. Η τεχνολογία μπορεί να κόψει γόρδιους δεσμούς και σ’ αυτό τον τομέα. Το κάνει ήδη σε χώρες άλλες, αλλιώτικες.

Η Εσθονία είναι μια χώρα στις ακτές της Βαλτικής με πληθυσμό αντίστοιχο της Θεσσαλονίκης. Ολοι οι γείτονές της της έχουν φερθεί σα φιλόξενο πατάκι τους προηγούμενους αιώνες, και είναι επισήμως ανεξάρτητο κράτος μόλις από το 1991. Σήμερα είναι η πιο πλούσια από τις χώρες που αποσχίστηκαν από τη Σοβιετική Ενωση, και η πιο δημοκρατική. Το επίπεδο ζωής και η νοοτροπία των Εσθονών μοιάζουν περισσότερο με των απέναντι γειτόνων της Σκανδιναβίας παρά με της Λεττονίας και της Λιθουανίας (για να μην πούμε για τη Λευκορωσία) στα νότια. Και η Εσθονία είναι καλύτερη από όλες σε ένα πράγμα: Την ηλεκτρονική διακυβέρνηση. Η μικροσκοπική αυτή δημοκρατία έχει χρησιμοποιήσει περισσότερο από όλες τις χώρες του κόσμου την τεχνολογία για να κάνει τη ζωή των πολιτών πιο εύκολη και τη λειτουργία των μηχανισμών του κράτους πιο ευέλικτη και αποτελεσματική. Υπάρχει εκεί ένας μοναδικός τρόπος να ταυτοποιούνται οι πολίτες, με μια ταυτότητα που περιέχει έναν αριθμό και ένα τσιπάκι με το κλειδί κρυπτογράφησης που τους επιτρέπει να υπογράφουν ηλεκτρονικά. Πλέον κυκλοφορούν και ταυτοποιημένες κάρτες SIM για κινητά, ώστε οι πολίτες να μπορούν να κάνουν όλες τους τις συναλλαγές που χρειάζονται με επίσημη ταυτοποίηση από το κινητό, απλά πληκτρολογώντας έναν κωδικό.

Δεν υπάρχουν δημόσιες υπηρεσίες που θα ζητήσουν από πολίτη υπογεγραμμένο χαρτί από υπηρεσίες σε άλλους ορόφους ή άλλα κτίρια. Ολες οι απαραίτητες πληροφορίες υπάρχουν online, τίποτα δεν «χάνεται» και κανένας δεν χρειάζεται να ψάχνει σε σκωροφαγωμένους φακέλους καθώς άνθρωποι ξεροσταλιάζουν σε ουρές. Ο πολίτης έχει πρόσβαση σε όλες τις πληροφορίες του και μπορεί να τις στείλει σε όποια δημόσια υπηρεσία θέλει ηλεκτρονικά. Εφόσον το κράτος μπορεί να επιβεβαιώσει ηλεκτρονικά την ταυτότητά του, όλες οι υπηρεσίες μπορούν να είναι διαθέσιμες ηλεκτρονικά – ακόμα και οι εκλογές. Εφόσον είσαι Εσθονός πολίτης μπορείς να ψηφίσεις από οπουδήποτε. Οι φορολογικές δηλώσεις συμπληρώνονται σχεδόν από μόνες τους κατά τη διάρκεια του χρόνου, καθώς όλες οι εισφορές καταγράφονται στο σύστημα από τους εργοδότες όταν γίνονται, και το τραπεζικό σύστημα είναι υποχρεωμένο να μοιράζεται συγκεκριμένες πληροφορίες με το κράτος (δόσεις δανείων κ.λπ.). Οι πολίτες παίρνουν τις επιστροφές φόρου απευθείας στον τραπεζικό τους λογαριασμό δύο μέρες μετά την υποβολή της δήλωσης.

Ολα αυτά βεβαίως χτυπάνε καμπανάκια στον οποιονδήποτε, ακόμα και σε τεχνολάγνους όπως εγώ. Θέματα ασφάλειας και αξιοπιστίας υπάρχουν, ενώ όλη αυτή η τεχνολογική υποδομή μοιάζει περίπλοκη και πιθανότατα και ευάλωτη. Αλλά η ανησυχία είναι υπερβολική. Υπάρχουν και τεχνικές λύσεις που περιορίζουν τα θέματα ασφαλείας, ή εκμηδενίζουν τη ζημιά σε περίπτωση απώλειας δεδομένων ή άλλων προβλημάτων. Η διαφάνεια της λειτουργίας του συστήματος είναι ευθύνη της κυβέρνησης – πρόσφατα ας πούμε ανέβασε τον κώδικα του συστήματος ηλεκτρονικής ψηφοφορίας στο GitHub για να τον ελέγξει όποιος θέλει. Κι αν μια τέτοια τεχνολογική υποδομή αυξάνει ας πούμε 10% την πιθανότητα κάτι να πάει στραβά, αναρωτιέμαι τι πειράζει, όταν ταυτόχρονα κάνει το σύστημα εκατό φορές πιο διαφανές, εύχρηστο, γρήγορο και ανώδυνο για τον πολίτη. Τέτοιες υποδομές μπορεί να μοιάζουν ταιριαστές γι’ αυτές τις βόρειες κι αλαφροΐσκιωτες χώρες, αλλά ακατάλληλες για τον άναρχο νοτιά. Και μόνο που σκέφτομαι το ενδεχόμενο εισαγωγής ταυτότητας με τσιπάκι στη χώρα όπου το ένα τρίτο του πληθυσμού νομίζει ότι το ψεκάζουν και οι μητροπολίτες δηλώνουν ότι πετάνε τριφασικό ρεύμα από τα ράσα, φρίττω. Αλλά είναι κρίμα, γιατί αυτές ακριβώς οι χώρες, με τη διαλυμένη δημόσια διοίκηση και το διεφθαρμένο και αναποτελεσματικό κράτος είναι που θα είχαν να ωφεληθούν περισσότερο από τεχνολογικές υποδομές. Ποιος ξέρει. Μπορεί κάποτε κι εμείς να στραφούμε σε τέτοιες τολμηρές λύσεις. Ή, έστω, να εκλέξουμε ένα πλυντήριο πιάτων για πρωθυπουργό.

Οτιδήποτε θα ήταν καλύτερο από αυτό που έχουμε ήδη.

9

Πόσο κινδυνεύει η ελληνική δημοκρατία;

7/2/14

Οσοι από εμάς έχουν γεννηθεί μετά τις αρχές της δεκαετίας του 70 είναι εύκολο να θεωρούν τη δημοκρατία ως κάτι το αυτονόητο και κατοχυρωμένο, αναπόσπαστο κομμάτι του κόσμου μας, ασφαλές, δεδομένο, διαχρονικό. Οι δημοκρατίες, όμως, δεν είναι αιώνιες. Ισα ίσα, σήμερα λέει ο κόσμος ζει μια «δημοκρατική ύφεση». Ετσι έχει αποκαλέσει ο καθηγητής πολιτικής επιστήμης του Στάνφορντ Λάρι Ντάιαμοντ το φαινόμενο που εμφανίζει τον αριθμό των χωρών που αποκτούν δημοκρατικές ελευθερίες να υπολείπεται του αριθμού αυτών που τις χάνουν τα τελευταία χρόνια. Σύμφωνα με το Freedom House, που εκδίδει μία ετήσια έκθεση για την ελευθερία στον πλανήτη, το 2007 ήταν η χειρότερη χρονιά για τη δημοκρατική ελευθερία στον πλανήτη από την εποχή του Ψυχρού Πολέμου κι έπειτα. Μπορεί η Αραβική Ανοιξη» να αποτέλεσε ένα διάλειμμα σε αυτή την πορεία, αλλά το συμπέρασμα είναι αναπόφευκτο: Η δημοκρατία, μετά την έκρηξη του «τρίτου κύματος», απειλείται σε πολλά σημεία του πλανήτη. Το ερώτημα που τίθεται είναι αν απειλείται και στα δικά μας μέρη. Ο Ντάιαμοντ υποστηρίζει πως για να είναι μια δημοκρατία υγιής και «κατοχυρωμένη» σε μια χώρα, θα πρέπει τουλάχιστον το 70% του πληθυσμού να συμφωνεί ότι είναι το σωστό πολίτευμα για τη χώρα, και προτιμότερο από οποιοδήποτε άλλο.

Μόλις τη διάβασα αυτή την εκτίμηση με έζωσαν τα φίδια, άρχισα προσθαφαιρέσεις εγχώριων εκλογικών ποσοστών και σαν να μη μου έβγαιναν τα νούμερα.

Η δημοκρατία, συνεχίζει ο ίδιος, είναι ασφαλής όταν δεν υπάρχουν «αντιδημοκρατικά κόμματα, κινήματα ή οργανώσεις που συγκεντρώνουν σημαντική λαϊκή υποστήριξη» και όταν «οι πολίτες δεν χρησιμοποιούν τακτικά βία ή αντισυνταγματικές μεθόδους για να εκφράσουν τις πολιτικές τους προτιμήσεις ή να υποστηρίξουν τα πολιτικά τους συμφέροντα».

Ακόμα περισσότερα φίδια.

Περιγράφει, δε, τα τελικά στάδια του «τέλους της δημοκρατίας» ως μια κατάσταση στην οποία ισχύουν τρία πράγματα:

1. Υπάρχει ατμόσφαιρα κρίσης και έντονη πολιτικοποίηση

2. Οι πολίτες έχουν χάσει την εμπιστοσύνη τους στους δημοκρατικούς θεσμούς της χώρας

3. Υπάρχει μια διάχυτη αίσθηση ότι «κάτι πρέπει να γίνει»

Πώς ήταν η σπηλιά που είχε κατέβει ο Ιντιάνα Τζόουνς στους «Κυνηγούς της Χαμένης Κιβωτού»; Τόσα φίδια.

Τα ιστορικά παραδείγματα χωρών που έχουν χάσει τις δημοκρατικές τους ελευθερίες είναι πολλά και οι αιτίες που τις οδήγησαν εκεί ποικίλες, αλλά τα κοινά σημεία είναι προφανή και έχουν να κάνουν με παρατεταμένες κρίσεις (οικονομικές ή κοινωνικές), διαρκή ανικανότητα από την πλευρά των κυβερνήσεων ή αδυναμία σχηματισμού ισχυρής και αποτελεσματικής κυβέρνησης, και πάντα την παρουσία κάποιου παράγοντα (πρώην μονάρχη, μελών μιας πολιτικής ελίτ ή του στρατού) που επεμβαίνει για να «δώσει λύση».

Η Ελλάδα είναι μια χώρα που σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα αγκάλιασε τις δημοκρατικές ελευθερίες που μόλις το 1974 απέκτησε και τις έκανε μέρος της ταυτότητάς της, μιας ταυτότητας πάντως που σε πολύ μεγάλο βαθμό υπαγορεύτηκε από την ευρύτερη «ευρωπαϊκή» ταυτότητα, την οποία η χώρα μας υιοθέτησε με χαρά (καθώς συνοδεύτηκε και από πακέτα, Ντελόρ και άλλα). Αν όμως κοιτάξει κανείς την πραγματικότητα όπως διαμορφώνεται τα τελευταία χρόνια, φαίνεται πως οι απαραίτητες προϋποθέσεις υπάρχουν: Η Ελληνική Δημοκρατία κινδυνεύει. Υπάρχει μία τεράστια και πρωτοφανής για τον δυτικό κόσμο οικονομική κρίση, οι πολιτικοί θεσμοί επιδεικνύουν διαχρονική ανικανότητα, ενώ πολιτικές δυνάμεις που συγκεντρώνουν σημαντική λαϊκή υποστήριξη αμφισβητούν πλέον ανοιχτά τα δημοκρατικά κεκτημένα. Και η κοινωνία, γενικότερα, μοιάζει έδαφος γόνιμο για μια έκπτωση των δημοκρατικών αξιών: Η Ελλάδα είναι η πιο διεφθαρμένη χώρα της Ε.Ε. και στις τελευταίες θέσεις σε όλους τους δείκτες που μετράνε το κοινωνικό κεφάλαιο. Είναι μια κοινωνία σε διαρκή αποσύνθεση. Υπάρχουν όμως δύο πράγματα, που ενδέχεται να μας σώζουν: Πρώτον, στην Ελλάδα δεν υπάρχει μορφοποιημένος «παράγοντας» ανατροπής του καθεστώτος. Ενα καλό που έκαναν οι κυβερνήσεις της μεταπολίτευσης είναι το ότι γρήγορα και αποτελεσματικά τους εξάρθρωσαν, τους εξαφάνισαν και από τις παρυφές του πολιτικού σκηνικού, εξοβελίζοντας οποιοδήποτε ίχνος της παλιάς μοναρχίας και εκμηδενίζοντας την πολιτική ισχύ του στρατού (εγκολπώνοντάς τον στα δίχτυα του Δημοσίου, δυστυχώς, αλλά τι να κάνουμε, ουδέν καλόν αμιγές κακού). Τα κόμματα που συμμετέχουν σήμερα στο πολιτικό σκηνικό, δε, είναι μάλλον πολύ αδύναμα και πολυσυλλεκτικά ως πολιτικοί σχηματισμοί για να αποπειραθούν τέτοιας μορφής εκτροπές, και η παρουσία τους στις δημοκρατικές διαδικασίες τα συμφέρει  και ας τις αμφισβητούν, κάποια από αυτά.

Δεύτερον, δε, η Ελλάδα εξακολουθεί να είναι μέλος της Ευρωπαϊκής Ενωσης και φορέας της ευρωπαϊκής ταυτότητας. Αυτό από μόνο του δεν είναι μαγικό ξόρκι -και η Ουγγαρία είναι μέλος-, αλλά αποτελεί ένα ισχυρό ανάχωμα για την υποβόσκουσα κατολίσθηση. Μπορεί εμείς να μην περάσαμε διαφωτισμούς και να μην είχαμε την πολυτέλεια αιώνων δημοκρατικών ζυμώσεων, αλλά αν μη τι άλλο μια προσπάθεια την κάνουμε και, δεδομένων των συνθηκών, μοιάζουμε να τα παίρνουμε γρήγορα τα γράμματα.

10

Τι πρέπει να αλλάξει αύριο

7/2/14

Ενα καλό (μέσα σε παχιά εισαγωγικά) που προκάλεσε η ελληνική πτώχευση είναι ότι έφερε ξαφνικά στο προσκήνιο του δημόσιου διαλόγου τα θέματα της λειτουργίας του κράτους. Η χαζοχαρούμενη θεματολογία που απασχολούσε μέχρι το 2010 τον πληθυσμό άρχισε να τον απασχολεί λίγο λιγότερο, και ο κόσμος άρχισε να σκέφτεται λίγο περισσότερο πράγματα όπως το ποιος τον κυβερνά, πόσο και πώς. Βεβαίως, επειδή τα εργαλεία διαλόγου που έχουμε είναι φτιαγμένα για την προηγούμενη, τη χαζοχαρούμενη εποχή, ο διάλογος γίνεται συνήθως με όρους καφενείου, με όχι πολλή γνώση, χωρίς τεκμηριωμένα επιχειρήματα, αλλά με φανατική υποστήριξη αυτών, με απλοϊκούς ή λαϊκιστικούς όρους, και με τις δυνατότερες ολιγοσύλλαβες φωνές να υπερισχύουν μόνο και μόνο επειδή είναι δυνατότερες και πιο ασπρόμαυρες. Ωστόσο, υπάρχουν εξαιρέσεις.

Προχθές συντόνισα μία δημόσια συζήτηση με τ’ όνομα #Dialogue4Change για το θέμα της ελληνικής επιχειρηματικότητας, η οποία είχε στόχο να καταλήξει σε συγκεκριμένα πράγματα που θα πρέπει να υλοποιηθούν από αύριο (δηλαδή χθες) για να μπορέσουν οι ελληνικές επιχειρήσεις να γίνουν πιο ανταγωνιστικές και να συνεισφέρουν περισσότερο στην οικονομία της χώρας. Στη συζήτηση συμμετείχαν ο Χάρης Καρώνης, που είναι διευθυντής και συνιδρυτής της Realize, της Viva και της Viva Payments, εταιρειών που προσφέρουν ηλεκτρονικές και τηλεπικοινωνιακές υπηρεσίες και απασχολούν 110 εργαζόμενους, και ο οικονομολόγος Αρίστος Δοξιάδης, που έχει περάσει από τη διοίκηση εταιρειών συμβούλων και venture capital, και σήμερα είναι εταίρος του GEREMIE Openfund ΙΙ που χρηματοδοτεί τεχνολογικά startups. (Ο Δοξιάδης κυκλοφόρησε πρόσφατα το πρώτο του βιβλίο, «Το αόρατο ρήγμα», μια απλή και κατανοητή οικονομική ανάλυση της ελληνικής κρίσης, και μια πολυσέλιδη απάντηση στο ερώτημα του τίτλου αυτού του άρθρου.)

Μερικά από τα πράγματα «που πρέπει να γίνουν αύριο», που βγήκαν από τη συζήτηση, είναι τα εξής:

1. Πρέπει να φτιαχτούν περισσότερες επιχειρήσεις στο «εμπορεύσιμο» κομμάτι της οικονομίας, δηλαδή σε κλάδους εξωστρεφείς, που παράγουν προϊόντα και υπηρεσίες που αφορούν το παγκόσμιο κοινό. Θα είναι καλό να δημιουργηθούν περισσότερες εταιρείες στον χώρο της τεχνολογίας, καθώς πρόκειται για ένα χώρο με μεγάλο πολλαπλασιαστή (κάθε θέση εργασίας στον συγκεκριμένο κλάδο έχει υπολογιστεί ότι δημιουργεί 4,5 άλλες νέες θέσεις εργασίας). Αν και η εγχώρια αγορά είναι πολύ μικρή και υπάρχουν σοβαρές ελλείψεις σε εξειδικευμένο προσωπικό, ωστόσο υπάρχουν κάποια χαρακτηριστικά (καλό επίπεδο υποδομών, εξαιρετικά ευέλικτοι επιχειρηματίες που «μιμούνται» οποιαδήποτε νέα ιδέα εμφανιστεί), που ρεαλιστικά θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε πολύ περισσότερες θέσεις εργασίας εκεί. Το παράδειγμα της ανάπτυξης των μεγάλων ελληνικών εταιρειών στον κλάδο του mobile marketing τα τελευταία χρόνια –ο ετήσιος τζίρος τους πλέον ξεπερνά τα 800 εκατ.– είναι ενδεικτικό.

2. Πρέπει άμεσα να μειωθεί η φορολογία πάνω στην εργασία, δηλαδή οι υπέρογκες ασφαλιστικές εισφορές. Με αυτό τον τρόπο θα μειώνονταν άμεσα τα μπλοκάκια και η «αδήλωτη» εργασία με τα «μαύρα», που δεν συμφέρει κανέναν.

3. Πρέπει άμεσα να υλοποιηθούν τεχνικές λύσεις που θα επιτρέπουν τη ροή πληροφορίας στο Δημόσιο. Οι παλαιότερες δυσκολίες έχουν ξεπεραστεί με τη σύγχρονη τεχνολογία, υπάρχουν δε και τρόποι να παρακαμφθούν οι αμυντικοί μηχανισμοί της γραφειοκρατικής δημόσιας διοίκησης – όπως συνέβη με το παράδειγμα των ΚΕΠ.

4. Για όσες επιχειρήσεις θέλουν οι συναλλαγές τους να γίνονται αποκλειστικά μέσω τραπεζικών λογαριασμών, να παράγονται αυτόματα οι φορολογικές τους δηλώσεις, και να μη χρειάζεται να κρατάνε άλλα παραστατικά και βιβλία. Είναι μία λύση τεχνικά σχετικά απλή. Θα πρόκειται για μεγάλη ελάφρυνση των λογιστικών βαρών που πάρα πολλές επιχειρήσεις θα επέλεγαν, παρόλο που έτσι θα έχαναν κάθε δυνατότητα να φοροδιαφύγουν.

5. Οι επιχειρήσεις να αναπτύξουν μόνες τους συνέργειες και μοντέλα συνεργασίας, ακόμη και αν ανταγωνίζονται στην ίδια αγορά. Να πιέζουν για τις μεταρρυθμίσεις που χρειάζεται η αγορά τους για να μεγαλώσει, χρησιμοποιώντας τα κλαδικά τους όργανα ή ακόμη και με ένδικα μέσα, όταν πρόκειται για θεσμούς και στρεβλώσεις που δεν συνάδουν με την ευρωπαϊκή νομοθεσία ας πούμε.

6. Να υλοποιηθούν άμεσα αλλαγές στον χώρο της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης, με αποδυνάμωση της κουλτούρας κομματικοποίησης και διασύνδεση των πανεπιστημίων με την αγορά την οποία οι φοιτητές θα κληθούν να στελεχώσουν. Η χώρα έχει πάρα πολλούς αποφοίτους πανεπιστημίων σήμερα οι οποίοι δεν είναι καθόλου έτοιμοι να δουλέψουν στους κλάδους όπου αναζητούν εργασία.

Αυτά πρόλαβαν να πουν οι ομιλητές στη μιάμιση ώρα που κουβεντιάσαμε.

Βεβαίως, υπάρχουν κι άλλα. Και τίποτε από τα παραπάνω δεν μπορεί όντως να υλοποιηθεί αύριο. Ωστόσο, αν και δεν είναι ιδιαίτερα περίπλοκες ή πρωτοφανείς ιδέες, δεν αναφέρονται πάρα πολύ σε προεκλογικές δεσμεύσεις ή στον «επίσημο» πολιτικό διάλογο, όπου κυριαρχούν οι ηρωικές έξοδοι από τα μνημόνια, οι προσλήψεις, οι συντάξεις και η προστασία μικροσυμφερόντων, οι απλοϊκές φωνές που ακούγονται δυνατότερα απ’ όλες στο καφενείο.

Πρώτα απ’ όλα, αύριο, αυτό πρέπει να αλλάξει.

11

Το Amazon, το ίντερνετ και η ενιαία τιμή του βιβλίου

14/2/14

Η ενιαία τιμή του βιβλίου είναι ένα μέτρο που επιβάλλει την απαγόρευση εκπτώσεων άνω του 10% στη λιανική τιμή των βιβλίων κατά τα δύο πρώτα χρόνια της κυκλοφορίας τους. Ο σκοπός του είναι να εμποδίζει τον ελεύθερο ανταγωνισμό στο επίπεδο της τιμής στα σημεία πώλησης, προστατεύοντας έτσι σε κάποιο βαθμό τις μικρότερες επιχειρήσεις και διευκολύνοντας την έκδοση βιβλίων που έχουν υψηλό ποσοστό ρίσκου για τους εκδότες. Χρησιμοποιείται αποτελεσματικά σε πολλές μεγάλες αγορές όπως η Γαλλία και η Γερμανία εδώ και πολλά χρόνια, ενώ χώρες όπως η Μεγάλη Βρετανία, που σταμάτησαν να το εφαρμόζουν, είδαν την αγορά τους να σαρώνεται από μονοπωλιακές δυνάμεις, πρώτα τις μεγάλες αλυσίδες βιβλιοπωλείων και τα σούπερ μάρκετ και στη συνέχεια τον Γολιάθ που λέγεται Amazon.

Το θέμα ήρθε στην επιφάνεια τις τελευταίες εβδομάδες, καθώς συζητείται η κατάργηση του μέτρου –στο πλαίσιο της κατάργησης διάφορων μακροχρόνιων προστατευτισμών που ζητάει η τρόικα–, με τους παράγοντες της αγοράς του βιβλίου (εκδότες, συγγραφείς, βιβλιοπώλες) να εκφράζουν σχεδόν ομόφωνα την αντίθεσή τους. Ακόμα και κάποιες φωνές φιλελεύθερες που παθαίνουν αλλεργία σε κάθε είδους προστατευτισμό συμφωνούν ότι η ενιαία τιμή του βιβλίου είναι ένα μέτρο χρήσιμο, κυρίως επειδή αναγνωρίζουν ότι το βιβλίο ως προϊόν είναι αλλιώτικο από τις μπαταρίες και τα πιγκάλ, και χρήζει προστασίας.

Κι εγώ συμφωνώ πως η κατάργηση της ενιαίας τιμής του βιβλίου σήμερα στην Ελλάδα θα ήταν λάθος.

Ωστόσο, παρακολουθώντας τον διάλογο, κάτι δεν μου μοιάζει πολύ σωστό. Είναι λίγο σαν να έρχεται καταπάνω μας ο γιγάντιος αστεροειδής και εμείς να κουβεντιάζουμε για τον έλεγχο της υπογεννητικότητας. Είναι σημαντικό το θέμα της υπογεννητικότητας. Αλλά για ρίξτε μια ματιά προς τα πάνω.

Η τεχνολογία έχει την ενοχλητική και θαυμάσια συνήθεια να φέρνει ριζοσπαστικές λύσεις στις ανθρώπινες κοινωνίες, που αλλάζουν εντελώς τη λειτουργία συγκεκριμένων πτυχών της ζωής, βελτιώνοντας θεαματικά άλλες. Αυτό κάνει. Καταστρέφει «αγορές» (νερουλάδες, κατασκευαστές κάρων, πωλητές δίσκων βινυλίου και CD) εμφανίζοντας προϊόντα και υπηρεσίες που καθιστούν παλαιότερα προϊόντα και υπηρεσίες άχρηστα.

Το «βιβλίο», ως αντικείμενο που αποτελείται από συρραμένα χαρτιά, είναι ένα προϊόν, και ως τέτοιο σήμερα πράγματι μοιάζει να απειλείται από την έλευση ενός γιγάντιου online μονοπωλίου. Στον τελευταίο New Yorker ο δημοσιογράφος Τζορτζ Πάκερ έγραψε την ιστορία του Amazon, του μεγαλύτερου πολυκαταστήματος στον κόσμο, κι έθεσε το θέμα ως εξής:

«Το ερώτημα δεν είναι αν το Amazon είναι κακό για την αγορά του βιβλίου. Το ερώτημα είναι αν είναι κακό για το βιβλίο».

Και του παίρνει 12.000 λέξεις, για να καταλήξει στο συμπέρασμα πως ναι, από ό,τι φαίνεται, είναι.

«Το Amazon έχει επιβάλει την ιδέα πως το βιβλίο είναι ένα προϊόν που έχει ελάχιστη αξία», γράφει το άρθρο. Εξηγεί πώς έχει αλλάξει τα οικονομικά δεδομένα του πώς γράφονται τα βιβλία και υπογραμμίζει ότι, με μερικές πολύ προβεβλημένες εξαιρέσεις, τα έσοδα των συγγραφέων μειώνονται ραγδαία. Σύντομα, λέει, μόνο άνθρωποι που είναι ήδη ευκατάστατοι από άλλη δραστηριότητα (ακαδημαϊκοί, διάσημοι) θα μπορούν να αφιερώνουν χρόνο για να γράψουν βιβλία.

Το Amazon, φυσικά, αδιαφορεί, καθώς πλέον μόνο το 7% του τζίρου του προέρχεται από τα βιβλία. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι κάθε φορά που παραγγέλνουμε ένα αντίτυπο σε καταπληκτική τιμή, ή όποτε κατεβάζουμε σε δευτερόλεπτα ένα φτηνό e-book στο Kindle, συνεισφέρουμε στην κατάρρευση του συστήματος παραγωγής των προϊόντων που λέγονται «βιβλία».

Αυτό συμβαίνει ήδη στον αγγλόφωνο κόσμο, και είναι ανώφελο να πιστεύουμε ότι μέτρα όπως η ενιαία τιμή του βιβλίου θα ανακόψουν αυτή την πορεία και στα δικά μας μέρη για πολύ καιρό. Επίσης, είναι ανώφελο να διαβάζουμε τα παραπάνω και να φανταζόμαστε μια μελλοντική Αμαζόνια δυστοπία γεμάτη φτηνιάρικα αναγνώσματα και αναγνώστες-ζόμπι, γιατί και αυτό το στάδιο προσωρινό είναι. Οσο ο κόσμος θα θέλει να διαβάζει βιβλία στο χαρτί, και το Amazon και τεχνολογίες όπως το print on demand θα δίνουν λύσεις – αλλά κι αυτές προσωρινές θα είναι.

Γιατί ο αστεροειδής που πέφτει δεν είναι το Amazon· είναι το Ιντερνετ. Τα «βιβλία» δεν είναι μόνο αντικείμενα: Στην ουσία τους είναι μεγάλα κείμενα από λέξεις, οπότε το μεγαλύτερο ερώτημα δεν είναι «τι θα απογίνουν τα βιβλία στην εποχή του Amazon», αλλά «τι θα απογίνουν οι λέξεις στην εποχή του Ιντερνετ».

«Ο,τι μπορεί να αντιγραφεί στο Ιντερνετ, αντιγράφεται», είπε ο συνιδρυτής του Wired, Κέβιν Κέλι, σε συνέντευξη πρόσφατα. «Ετσι δημιουργείται μια οικονομία που βασίζεται σε πράγματα άλλα, επειδή τα αντίγραφα είναι τόσο άφθονα που δεν έχουν αξία. Δεν αξίζουν τίποτα, οπότε δεν έχει νόημα να τα προστατεύεις».

Το τι σημαίνει αυτό για τον τρόπο –και το περιεχόμενο– που θα διαβάζουμε το 2030, δεν το ξέρω. Το σίγουρο είναι πως τότε η «ενιαία τιμή του βιβλίου» θα είναι μια γραφική ανάμνηση.

12

Πόσο μετράει η Ελλάδα;

21/2/14

Μερικά πράγματα είναι οφθαλμοφανή. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι, ας πούμε, η Ελλάδα είναι μια χώρα με θαυμάσιο κλίμα, και τον Φεβρουάριο αυτοκίνητα κυκλοφορούν με το air condition αναμμένο. Επίσης, είναι μια χώρα-μέλος της Ευρωπαϊκής Ενωσης που πρακτικά πτώχευσε, περίπτωση μοναδική στα χρονικά. Αυτά είναι προφανή.

Αλλά στα υπόλοιπα σημαντικά κριτήρια που χαρακτηρίζουν ένα κράτος και μια κοινωνία, πώς τα πάμε; Πώς συγκρινόμαστε σε σχέση με τους άλλους; Είμαστε στ’ αλήθεια χειρότεροι σε κάτι; Γι’ αυτό πτωχεύσαμε; Ή μήπως είμαστε μια χαρά, στην ελίτ των χωρών του κόσμου, και κακώς αγχωνόμαστε και χαλάμε τις καρδιές μας;

Υπάρχουν στη Γη κάποιοι οργανισμοί, ανεξάρτητοι κατά κύριο λόγο, που μελετάνε τις εκφάνσεις της ανθρώπινης δραστηριότητας και εκδίδουν τα αποτελέσματά τους προσφέροντας μια εικόνα για το πώς είναι ο κόσμος και πώς κατατάσσονται οι χώρες της Γης ανάλογα με συγκεκριμένα κριτήρια. Κάθε ξεχωριστή μέτρηση έχει ενδιαφέρον, αλλά αν μαζέψουμε πολλές μαζί και τις δούμε δίπλα δίπλα, ποιος ξέρει, μπορεί να μας πουν κάτι σημαντικό για μια συγκεκριμένη χώρα.

Αυτό θα κάνουμε τώρα εδώ.

Σύμφωνα με τη λίστα του ΔΝΤ που μετρά το κατά κεφαλήν ΑΕΠ, η Ελλάδα είναι η 36η πλουσιότερη από τις 180 χώρες του κόσμου. Λαμβάνοντας υπ’ όψιν το κόστος της ζωής -και άρα την αγοραστική δύναμη-, η Ελλάδα πέφτει στην 42η θέση, αλλά παραμένει μόνο λίγο κάτω από τον μέσο όρο των χωρών της Ευρωπαϊκής Ενωσης.

Σύμφωνα με την ετήσια έρευνα της Transparency International που μετρά την αντίληψη της διαφθοράς του κράτους, η Ελλάδα έχει τον πιο διεφθαρμένο δημόσιο τομέα στην Ευρώπη, και βρίσκεται στην 80ή θέση ανάμεσα σε 177 χώρες του κόσμου, πιο κάτω από την Τυνησία, τη Σενεγάλη, τη Ναμίμπια και την Γκάνα. Σύμφωνα με την έρευνα του Heritage Foundation, που μετρά το πόσο ελεύθερη είναι η οικονομία μιας χώρας (και άρα πόσο «φιλελεύθερη» είναι η χώρα), η Ελλάδα βρίσκεται στην 119η θέση ανάμεσα σε 178 χώρες, πιο χαμηλά από την Μπουρκίνα Φάσο, τη Μογγολία, την Τανζανία, το Τζιμπουτί και, φυσικά, όλες τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Είναι η λιγότερο φιλελεύθερη χώρα της περιοχής, και μια από τις λιγότερο φιλελεύθερες χώρες του κόσμου.

Σύμφωνα με τον δείκτη GPI του Institute for Economics and Peace που μετράει την κοινωνική ειρήνη και τη βία σε 168 χώρες του κόσμου, η Ελλάδα είναι 68η πιο ειρηνική χώρα στον κόσμο. Είναι 7η από το τέλος στην Ευρώπη, πιο ήσυχη από την Αλβανία, την Τουρκία, το Μαυροβούνιο, το Κόσοβο, τη Βοσνία- Ερζεγοβίνη και τη FYROM.

Σύμφωνα με την κατάταξη του Fund For Peace που μετράει την «υγεία» των κρατών, και την ικανότητά τους να λειτουργήσουν αποτελεσματικά προς όφελος των πολιτών τους, η Ελλάδα είναι η 138η πιο «αποτυχημένη» χώρα από τις 178 της λίστας. Αυτό σημαίνει ότι είναι η 41η «λιγότερο αποτυχημένη» (είναι μια λίστα που στην κορυφή έχει τις χειρότερες· στην πρώτη θέση της κατάταξης, φέτος είναι η Σομαλία).

Σύμφωνα με την έκθεση των «Δημοσιογράφων Χωρίς Σύνορα», που μετράει πόσο ελεύθερος είναι ο Τύπος σε 170 χώρες του κόσμου, η Ελλάδα βρίσκεται στην 99η θέση, πιο χαμηλά από την Κένυα, τη Μαδαγασκάρη, το Κόσοβο και το Μαλάουι.

Σύμφωνα με την έκθεση «Freedom in the World 2014» του Freedom House, τέλος, η οποία βαθμολογεί τις χώρες του κόσμου ως προς την ελευθερία των πολιτικών δικαιωμάτων και τη γενικότερη κοινωνική ελευθερία, η Ελλάδα είναι μία από τις 88 «ελεύθερες» χώρες του κόσμου, παίρνοντας βαθμό 2 και στις δύο μετρήσεις (το άριστα είναι το 1).

Από αυτές τις εκθέσεις και τις έρευνες, λοιπόν, μπορεί κανείς να συμπεράνει ότι η Ελλάδα είναι μια χώρα σχετικά πλούσια, αρκετά ελεύθερη, κάπως ειρηνική, εξαιρετικά διεφθαρμένη, με στρεβλή και ανελεύθερη οικονομία και με περιορισμένη ελευθερία του Τύπου και της έκφρασης. Δεν είναι η χειρότερη χώρα του κόσμου από καμία άποψη, αλλά απέχει πολύ από τις καλύτερες χώρες του κόσμου στα περισσότερα σημαντικά πράγματα. Η υγεία της δημοκρατίας της κρίνεται καλή, αλλά το μέλλον της, δεδομένης και της ανελευθερίας της οικονομίας και της δημοσιογραφίας της, δεν μοιάζει καθόλου εξασφαλισμένο. Βεβαίως, αυτό το συμπέρασμα προϋποθέτει ότι όλες αυτές οι μετρήσεις είναι αξιόπιστες και απεικονίζουν την πραγματικότητα με ακρίβεια. Υποθέτω ότι για πολλούς συμπολίτες μας όλοι αυτοί οι οργανισμοί που κάνουν τέτοιες μετρήσεις είναι όργανα νεοταξικών συνωμοσιών (33% των Ελλήνων πιστεύουν ότι μας ψεκάζουν) και όταν θα έρθουν οι Ελ από τα έγκατα της Γης ή με τα διαστημόπλοιά τους (ό,τι ισχύει) θα μας ξαναφέρουν στην κορυφή όλων των λιστών, ως η καλύτερη χώρα του κόσμου, στη θέση που αξίζει ένα μέρος όπου τον Φεβρουάριο ο ήλιος λάμπει τόσο που να πρέπει να ανάψεις το air condition στο αυτοκίνητο.

13

Διαδηλώνοντας σε ένα γκρίζο κόσμο

28/2/14

Πριν από 25 χρόνια και μία ημέρα, στις 27 Φεβρουαρίου του 1989, ξεκίνησε ένα από τα πιο αιματηρά κύματα διαδηλώσεων της πρόσφατης ιστορίας από το Καράκας της Βενεζουέλας. Η σοσιαλιστική κυβέρνηση της χώρας είχε ορκιστεί λίγες εβδομάδες νωρίτερα έχοντας κερδίσει στις εκλογές ακολουθώντας λαϊκίστικη προεκλογική τακτική -κατά τη διάρκειά της ο νέος πρόεδρος Κάρλος Αντρές Πέρες, γνωστός ως CAP (ΚΑΠ, δεν σας κάνω πλάκα), είχε αποκαλέσει το ΔΝΤ «πυρηνική βόμβα που σκοτώνει ανθρώπους αλλά αφήνει τα κτίρια άθικτα». Τόσο αντιμνημονιακός.

Αμέσως μετά την ορκωμοσία, σε μια θεαματική κωλοτούμπα, ο Πέρες υπέγραψε μια συμφωνία με το ΔΝΤ για ένα δάνειο ύψους $4,5 δισ. με αντάλλαγμα ριζικές μεταρρυθμίσεις που περιλάμβαναν, τι άλλο, περιστολή των δημοσίων δαπανών. Μεταξύ άλλων απελευθερώθηκε η αγορά των καυσίμων και έτσι οι πολίτες του Καράκας που πήγαν να πάρουν το λεωφορείο εκείνη τη Δευτέρα, πριν από 25 χρόνια και μία ημέρα, ξαφνικά έπρεπε να πληρώσουν τουλάχιστον 30% ακριβότερο εισιτήριο. Ετσι ξεκίνησε το «Καρακάσο», ένα φρικτό ναδίρ στην ούτως ή άλλως αιματοβαμμένη πολιτική ιστορία της Λατινικής Αμερικής. Στα επεισόδια και τις οδομαχίες έχασαν τη ζωή τους εκατοντάδες πολίτες (επισήμως περίπου 300 – ανεπισήμως υπολογίζεται ότι σκοτώθηκαν χιλιάδες). Η κυβέρνηση του Πέρες ποτέ δεν επανέφερε πραγματικά την ηρεμία παρά τη στήριξη από την κυβέρνηση Μπους, και χρειάστηκε τα επόμενα χρόνια να αντιμετωπίσει δύο απόπειρες πραξικοπήματος, τη μία από ομάδα στρατιωτικών στην οποία συμμετείχε ο Ούγκο Τσάβες. Θα έπρεπε να περιμένει λίγα χρόνια ακόμα αυτός ο τελευταίος για να εκλεγεί δημοκρατικά στην εξουσία.

Τα 25 χρόνια -και η μία ημέρα- που ακολούθησαν ήταν ταραγμένα και περιείχαν και τη σοσιαλιστική «επανάσταση» (με τη δημοφιλή και στα δικά μας μέρη έννοια του όρου) του Τσάβες, αλλά σήμερα τα πράγματα μοιάζουν εκ πρώτης όψεως να μην έχουν αλλάξει πάρα πολύ. Η πετρελαιοπαραγωγός Βενεζουέλα δεν είναι μια σοσιαλιστική ουτοπία. Εχει επίσημο πληθωρισμό 56%, το νόμισμά της πρακτικά δεν έχει αξία, η εγκληματικότητα σαρώνει, η χώρα έχει ένα από τα μεγαλύτερα ποσοστά δολοφονιών στον κόσμο (45 ανά 100.000 κατοίκους τον χρόνο – στην Ελλάδα: 1,5) και υπάρχει έλλειψη σε βασικά προϊόντα όπως χαρτί υγείας και αλεύρι. Η φούσκα της κρατικοδίαιτης παροχολαγνείας έσκασε, ο διάδοχος του Τσάβες δεν είναι και τόσο λαοφιλής και λαοπλάνος -με το ζόρι κατάφερε να κερδίσει τις τελευταίες εκλογές- και τώρα που ο κόσμος δεν βρίσκει χαρτί υγείας στο σούπερ μάρκετ, εξεγείρεται. Τις προηγούμενες ημέρες βία ξέσπασε πάλι στους δρόμους πόλεων της χώρας, με παραστρατιωτικές οργανώσεις και την επίσημη αστυνομία να πυροβολούν διαδηλωτές στο ψαχνό και με νεκρούς που, ευτυχώς, αυτή τη φορά ήταν πολύ λιγότεροι. Αλλά δεν είναι ακριβώς ο ίδιος κόσμος που εξεγείρεται σήμερα, όχι ακόμα: στους δρόμους τώρα κατεβαίνει η εναπομείνασα «μεσαία τάξη» της χώρας που βλέπει το εισόδημά της να αφανίζεται. Οι φτωχοί, που εξεγείρονταν 25 χρόνια και μία ημέρα πριν, είναι ακόμη «τσαβικοί». Κανείς δεν ξέρει για πόσο ακόμα.

Οταν ένας λαός εξεγείρεται και διαδηλώνει και συναντά την αυταρχική απάντηση της κεντρικής εξουσίας, είναι αυτονόητη αντίδραση του πολίτη που παρακολουθεί από μακριά να βάψει αυτά που διαβάζει με μόνο δύο χρώματα. Είναι, άλλωστε, ξεκάθαρο ότι η βία και ο θάνατος είναι αποκρουστικά πράγματα εξ ορισμού. Αλλά οι υπόλοιπες πτυχές της πραγματικότητας είναι πάντα πιο περίπλοκες και γκρίζες.

Στο Κίεβο τις περασμένες εβδομάδες διαδήλωναν κατά της φιλορωσικής κυβέρνησης και οι φασίστες. Τις μεγάλες ταραχές του Μάη του ’68 στο Παρίσι τις ακολούθησε μια κολοσσιαία ειρηνική διαδήλωση των γκωλικών – οι οποίοι τελικά νίκησαν. Στη Συρία, πολλές από τις φράξιες ανταρτών που πολεμούν κατά του στυγνού δικτάτορα Ασαντ είναι παρακλάδια της Αλ Κάιντα. Το ’89 διαδήλωναν οι φτωχοί στους δρόμους του Καράκας και τους σκότωναν τα μισθωτά όργανα της (σοσιαλδημοκρατικής και δημοκρατικά εκλεγμένης) κυβέρνησης. Το 2014 διαδηλώνει η υπό αφανισμό μεσαία τάξη στους ίδιους δρόμους και τους σκοτώνουν μεταξύ άλλων παραστρατιωτικές ομάδες που στηρίζουν τη σοσιαλιστική (και δημοκρατικά εκλεγμένη) κυβέρνηση, τα παιδιά των διαδηλωτών του «Καρακάσο».

Θα ήταν πάρα πολύ βολικό να υπάρχουν μόνο συμπαγείς, αθώοι και ενάρετοι λαοί χωρίς καθόλου ναζί και παραστρατιωτικές ομάδες, με αιτήματα καθολικά και πανανθρώπινα, ασπρόμαυρες εκφάνσεις μιας πραγματικότητας απέναντι στην οποία μπορεί οποιοσδήποτε να πάρει μια σαφή θέση.

Ετσι όπως είναι η κατάσταση, μόνο ένα πράγμα μπορεί να κάνει ο προβληματισμένος πολίτης που κάθεται και διαβάζει τα νέα από την άλλη άκρη του κόσμου: να συνεχίσει να διαβάζει, να μπερδεύεται και, εν προκειμένω, να ευχαριστεί την τύχη, την Ιστορία και τη γεωγραφία που η χώρα του βρέθηκε στην Ευρωπαϊκή Ενωση κι έτσι μπορεί να έχει φτώχεια και κρίση και όλα τα άλλα που έχουν οι άλλες χώρες στις ειδήσεις, αλλά τουλάχιστον δεν έχει νεκρούς πυροβολημένους στους δρόμους.

14

Τι πολιτικούς χρειαζόμαστε;

7/3/14

Καθώς το ελληνικό πολιτικό προσωπικό συνεχίζει να μας αποδεικνύει το επίπεδό του με πολλαπλούς κι ανάγλυφους τρόπους, κερδίζουν έδαφος ιδέες ρηξικέλευθες και κάπως αφελείς, ότι δηλαδή αυτό που λείπει είναι, ας πούμε, τεχνοκράτες. Ή «άνθρωποι της αγοράς». Ή παρέες από έξυπνους και πετυχημένους σε άλλους χώρους επαγγελματίες, που θα δώσουν τη λύση που οι πολιτικοί καριέρας δεν μπορούν.

Οι ιδέες αυτές δεν είναι εντελώς αβάσιμες. Πράγματι, αν μαζέψεις δέκα τυχαίους από τον δρόμο και τους βάλεις στη Βουλή, πιθανότατα θα αποδειχθούν καλύτεροι πολιτικοί από τους Λιάπηδες και τους Ταμήλους. Αλλά αυτό δεν λέει και πολλά. Αφ’ ενός, σιγά τον πήχυ. Αφ’ ετέρου, η χώρα είναι πτωχευμένη, στα τάρταρα, κι αυτό που χρειάζεται είναι «καλοί» πολιτικοί, ικανοί να αντιμετωπίσουν μια κατάσταση πιο δύσκολη από τις ανάγκες μιας κανονικής χώρας.

Αλλά τι είναι «καλός πολιτικός»; Τι δουλειά κάνει;

Συνοπτικά, ένας πολιτικός που θέλει να παραγάγει έργο σε μια δημοκρατική πολιτική σκηνή πρέπει να έχει κάποιες βασικές ικανότητες. Πρέπει να ξέρει:

1. Ποιο είναι το πρόβλημα

2. Τι πρέπει να γίνει για να λυθεί

3. Με ποιον τρόπο θα δρομολογηθεί θεσμικά η λύση (νομοθεσία)

4. Πώς θα υλοποιηθεί από τη δημόσια διοίκηση (εφαρμογή του νόμου)

5. Πώς θα επανεκλεγεί ο ίδιος

Στη συζήτηση που γίνεται σχετικά με το δικό μας πολιτικό προσωπικό τα τελευταία χρόνια, κουβεντιάζουμε κυρίως για το 1 και το 2, πιστεύουμε ότι αυτά είναι το ζητούμενο, εκεί είναι το πρόβλημα, εκεί λείπουν οι σωστοί άνθρωποι. Πολλοί πιστεύουν ότι αν βρεθούν πέντε, δέκα ή πενήντα άνθρωποι με σωστές ιδέες, τελείωσε, αυτό ήταν, θα τα λύσουμε όλα και θα επιστρέψουμε στην ευμάρεια και την τρυφηλότητα που τόσο λατρέψαμε.

Κατά τη γνώμη μου το πρόβλημα βρίσκεται στα νούμερα 3 και 4, τα οποία ελάχιστα συζητιούνται, κυρίως γιατί δεν ξέρουμε ακριβώς τι προϋποθέτουν. Οποιος έχει παρακολουθήσει από κοντά τη λειτουργία του πολιτικού συστήματος και της δημόσιας διοίκησης καταλαβαίνει ότι η άσκηση της πολιτικής είναι μια διαρκής μάχη απέναντι σε δομές, θεσμούς, αντικρουόμενα συμφέροντα και γραφειοκρατικές και άλλες διαδικασίες, που δεν είναι κι όλες ανώφελες ή άχρηστες. Η διαδρομή από την ιδέα στη μορφοποίησή της ώστε να έχει θεσμική υπόσταση (π.χ. ένα νομοσχέδιο), την αποδοχή της από ένα πολυδιασπασμένο πολιτειακό όργανο και μετά την εφαρμογή της από τη δημόσια διοίκηση είναι τεράστια και γεμάτη εμπόδια. Κι είναι ακριβώς η δουλειά που καλούνται να κάνουν οι υπουργοί και οι πρωθυπουργοί δημοκρατικών κυβερνήσεων ή μάλλον το παραπροϊόν της κύριας δουλειάς τους, που είναι να βαφτίζουν παιδάκια, να κόβουν πίτες και να σφίγγουν χέρια σε εκκλησίες για να τους θυμηθούν οι ψηφοφόροι στις επόμενες εκλογές και να τους δώσουν περισσότερο χρόνο για να υλοποιήσουν περισσότερα παραπροϊόντα.

Δεν είναι μια δουλειά εύκολη και δεν μπορεί να την κάνει οποιοσδήποτε «τεχνοκράτης» ή «άνθρωπος με σωστές ιδέες». Ο καλός, αποτελεσματικός πολιτικός κατά τη γνώμη μου δεν είναι εντελώς απαραίτητο να είναι ηθικός και τίμιος, αλλά είναι εντελώς απαραίτητο να ξέρει πώς λειτουργεί το σύστημα και να μπορεί να το χρησιμοποιήσει για να υλοποιήσει τις «σωστές ιδέες» του.

Σαν τον Λίντον Τζόνσον, ας πούμε. Ο Λίντον Τζόνσον ήταν ο 36ος πρόεδρος των ΗΠΑ, αυτός που ανέλαβε μετά τη δολοφονία του Κένεντι. Δεν ήταν τίμιος άνθρωπος, ούτε ηθικός. Ηταν ένα λαμόγιο που πλούτισε από την πολιτική, ένα «κομματόσκυλο» των Δημοκρατικών, και επίσης δεν ήταν ιδιαίτερα λαοφιλής ή λαοπλάνος, και στα της εξωτερικής πολιτικής τα έκανε και θάλασσα. Αλλά πέρασε στην Ιστορία ως ένας από τους καλύτερους προέδρους της χώρας επειδή στα πέντε χρόνια της θητείας του κατάφερε να περάσει μεταρρυθμίσεις που οι προοδευτικές πολιτικές δυνάμεις της χώρας αποτύγχαναν να περάσουν για πάρα πολύ καιρό, όπως ένα ιστορικό νομοσχέδιο για τα πολιτικά και εκλογικά δικαιώματα των μειονοτήτων, ένα νέο μεταναστευτικό νομοσχέδιο και μια σειρά από μέτρα που βελτίωσαν τις οικονομικές προοπτικές εκατομμυρίων πολιτών.

Ολα αυτά τα πέτυχε επειδή ήταν πολύ καλός στο «3» και το «4» της παραπάνω λίστας. Ηταν για πολλά χρόνια ηγέτης των Δημοκρατικών στη Γερουσία και ήξερε πώς περνάει ένας νόμος, τι λάντζα και διαπραγμάτευση και μαλαγανιές και συμβιβασμοί πρέπει να γίνουν για να εξασφαλιστούν οι απαραίτητες ψήφοι, να διαμορφωθούν οι απαραίτητες συμμαχίες, να δοθούν τα απαραίτητα ανταλλάγματα, ώστε να περάσει μια μεταρρύθμιση που ισχυρά μπλοκ της κοινωνίας και της πολιτικής σκηνής δεν θέλουν, και αφού περάσει να εφαρμοστεί κιόλας. Ηταν ένα πολιτικό ζώο.

Αυτό μας λείπει.

Οχι παρέες, διανοούμενοι ή τεχνοκράτες. Αποτελεσματικοί πραγματιστές που, από μια πετριά της τύχης ή της ιδιοσυγκρασίας, αποκτούν πρόσβαση στην πολιτική μηχανή της χώρας και καταφέρνουν να τη δαμάσουν. Δεν διατηρώ πολλές ελπίδες ότι θα τους βρούμε, βεβαίως. Αυτού του είδους οι ικανότητες δεν φαίνονται στην τηλεόραση και στα μπλογκ.

15

Για να σωθεί η Ελλάδα πρέπει να σωθεί η Αθήνα

14/3/14

Ο Μαχάτμα Γκάντι είχε πει ότι «η ανάπτυξη της Ινδίας δεν εξαρτάται από τις πόλεις, αλλά από τα χωριά της». Φυσικά, έκανε λάθος. Ακριβώς το αντίθετο ισχύει. Τις τελευταίες δεκαετίες, η ανάπτυξη της Ινδίας εξαρτάται σχεδόν αποκλειστικά από τις πόλεις της.

Κι αυτό ισχύει παντού: Oταν το ποσοστό του πληθυσμού μιας χώρας που κατοικεί σε πόλεις αυξάνεται κατά 10%, το κατά κεφαλήν ΑΕΠ της χώρας αυξάνεται κατά 30%.

Μέσα στην παραζάλη της οικονομικής κρίσης είναι χρήσιμο να θυμόμαστε ότι περίπου η μισή πτωχευμένη Ελλάδα είναι συγκεντρωμένη σε μια έκταση 400 τετραγωνικών χιλιομέτρων. Η ανάπτυξη της πόλης της Αθήνας είναι αλληλένδετη με οποιαδήποτε προσπάθεια για έξοδο από την κρίση.

Το ότι αυτό είναι θετικό πράγμα μπορεί να πηγαίνει κόντρα στα βουκολικά μας ένστικτα, βεβαίως. Ολοι από χωριά είμαστε, πραγματική «αστική» τάξη δεν υπήρξε ποτέ, οπότε όλοι έχουμε αναφορές από ειδυλλιακές εικόνες μιας ουτοπικής επαρχίας, οι οποίες μέσα στην κρίση επηρεάζουν πολλών την κρίση και τους δημιουργεί την εντύπωση πως μια φυγή μακριά απ’ την πόλη είναι λύση. Το να πάμε στα χωριά, ας πούμε, και να καλλιεργούμε αλόη και ιπποφαές, μπορεί να είναι λύση, όντως, για κάποιους. Αλλά δεν είναι για τη χώρα.

Σ’ αυτούς και σε εσάς προτείνω το βιβλίο «Triumph of the City» του Αμερικανού οικονομολόγου Εντουαρντ Γκλέιζερ. Ο Γκλέιζερ αποκαλεί την πόλη «μεγαλύτερη ανακάλυψη του ανθρώπινου είδους». Οι πόλεις, γράφει, μεγεθύνουν τις ικανότητες και τα πλεονεκτήματα της ανθρωπότητας. Είναι πυρήνες γνώσης και δημιουργίας, γεννήτριες ιδεών και καινοτομιών που δεν μπορούν να εμφανιστούν χωρίς τη φυσική εγγύτητα πολλών ικανών ανθρώπων.

Τώρα, με αφορμή και τις εκλογές της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, είναι καλή ευκαιρία να σκεφτούμε τον ρόλο της Αθήνας (κυρίως, αλλά κατ’ επέκταση και της Θεσσαλονίκης, και μικρότερων πόλεων) στην όποια σωτηρία της χώρας. Μήπως αν φτιάξουμε την Αθήνα όπως πρέπει, γίνει και η Ελλάδα όπως πρέπει;

Αλλά τι σημαίνει «όπως πρέπει»;

Το τι πρέπει να γίνει για να ακμάσει μια πόλη, είναι περίπλοκο θέμα. Πόλεις που αντιμετώπιζαν προβλήματα στο παρελθόν επένδυσαν πολύ στην οικοδομή, για παράδειγμα, χτίζοντας εκατομμύρια τετραγωνικά κατοικιών και γραφείων ή μεγάλα στάδια, ελπίζοντας ότι οι υποδομές θα πυροδοτήσουν την ανάπτυξη. Μ’ αυτόν τον τρόπο έκαψε τα τελευταία της λεφτά η πόλη του Ντιτρόιτ πριν πτωχεύσει. Εχει τώρα κάτι υπέροχους γυάλινους ουρανοξύστες στο κέντρο της, άδειους.

Μερικές από τις πιο πετυχημένες πόλεις του κόσμου, δε, φτιάχτηκαν σε εποχές στις οποίες ριζικές παρεμβάσεις ήταν πιο εύκολες. Ο βαρόνος Οσμάν κατεδάφισε το μισό Παρίσι για να το ξαναχτίσει πιο σωστά, με τα πλατιά βουλεβάρτα και τα ομοιόμορφα οικοδομικά τετράγωνα κι έτσι έφτιαξε την πόλη που σήμερα απολαμβάνουν 30 εκατομμύρια τουρίστες τον χρόνο μέσα σε 17 χρόνια, από το 1853 μέχρι το 1870. Αυτού του τύπου οι παρεμβάσεις στην εποχή μας είναι αδύνατες.

Αυτό που προτείνει ο Γκλέιζερ είναι συνοπτικά το εξής: Οι πόλεις πρέπει να επενδύουν στους ανθρώπους τους, να διαμορφώνουν υποδομές που κάνουν τη ζωή τους πιο άνετη και την επικοινωνία μεταξύ τους όσο το δυνατόν πιο εύκολη, να γίνονται μέρη ελκυστικά για να ζει κανείς. Αυτό είναι όλο. Και μετά να είναι πολεοδομικά ευέλικτες ώστε, όταν προοδεύουν, να μπορούν να ανοικοδομηθούν σε ύψος, εξυπηρετώντας τη ζήτηση, χωρίς να διώχνουν τους φτωχούς από τα ζωντανά τους κέντρα, όπως γίνεται σε περιζήτητες πόλεις με αυστηρούς πολεοδομικούς κανόνες σαν τη Νέα Υόρκη και το Παρίσι, και χωρίς να υιοθετούν το δυσλειτουργικό και αντιοικολογικό μοντέλο των προαστίων, που καταργεί τα οφέλη της εγγύτητας που προσφέρει ένα ζωντανό κέντρο.

Στην Αθήνα, παρ’ όλη την κρίση, υπάρχει μια κινητικότητα σημαντική. Η παρέμβαση που προτείνει το «Rethink Athens» του Ιδρύματος Ωνάση στο κέντρο της πόλης, η εκμετάλλευση του Ελληνικού που βρίσκεται υπό διαπραγμάτευση, το Κέντρο Πολιτισμού που φτιάχνει το Ιδρυμα Νιάρχου στην Καλλιθέα, το νέο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης αποτελούν αλλαγές σημαντικές στο πρόσωπο μιας πόλης που έχει ήδη αλλάξει πολύ τις τελευταίες δεκαετίες της χαζοχαρούμενης ευμάρειας. Θα μπορούσε κάποιος να πει ότι μερικές από αυτές τις παρεμβάσεις είναι διακοσμητικές, αλλά σίγουρα κάποιες έχουν ουσία. Ο στόχος, αν προσαρμόζω σωστά τα συμπεράσματα του Γκλέιζερ, πρέπει να είναι ο εξής: Η Αθήνα να γίνει πιο ελκυστική πόλη για τους δραστήριους, τους δημιουργικούς και τους ταλαντούχους (Ελληνες ή ξένους), να συγκεντρώσει πολλούς από αυτούς, να τους δώσει αρκετούς χώρους και τρόπους και αφορμές για να συναντιούνται μεταξύ τους και, καθώς αυτή η εγγύτητα θα οδηγήσει σε δημιουργία και ανάπτυξη, η πόλη να γίνει πιο ευέλικτη στο να φιλοξενήσει ακόμα περισσότερους τέτοιους.

Για να επιτευχθεί κάτι τέτοιο, φυσικά, δεν φτάνουν μόνο οι βαθιές τσέπες κοινωφελών ιδρυμάτων: θα χρειαστεί πολιτική βούληση και ευελιξία τόσο από την κεντρική, όσο και από τις τοπικές κυβερνήσεις. Αλλά αν είναι η χώρα να βγει από την κρίση τη χρειάζεται την ανάπτυξη της Αθήνας οπωσδήποτε. Από μόνο του το ιπποφαές δεν φτάνει.

16

Η κρίση και η θεωρία της συσσωρευμένης πίεσης

21/3/14

Σας έχει τύχει να παλεύετε να ανοίξετε ένα βάζο, ένα μπουκάλι ή ένα δοχείο σφιχτά κλεισμένο και να μην μπορείτε; Φυσικά και σας έχει τύχει, σε όλους συμβαίνει. Σας έχει συμβεί, τώρα, να δώσετε απηυδισμένος το απόρθητο βαζάκι ή το μπουκάλι σε κάποιον άλλο και αυτός ο άλλος να το ανοίγει με μία κίνηση μέσα σε δύο δευτερόλεπτα;

Αυτό συμβαίνει σχεδόν νομοτελειακά. Ξέρετε, φυσικά, ότι ο άλλος που πήρε το βαζάκι δεν ήταν πιο δυνατός – απλώς ζούληξε ένα καπάκι που είχε ήδη ζουληχτεί για πολλή ώρα, και ήταν έτοιμο να ανοίξει.

Αυτό είναι το φαινόμενο που αποκαλώ «θεωρία της συσσωρευμένης πίεσης». Δεν ξέρω αν υπάρχει διατυπωμένη αλλιώς από άλλον με κομψότερο όνομα, αλλά εγώ έτσι την αποκαλώ. Η θεωρία αυτή είναι πολύ ευέλικτη και βρίσκει εφαρμογή σε πολλές εκφάνσεις της ζωής, όπως για παράδειγμα τη διαπραγμάτευση ενοικίων και τις παρά φύσει σεξουαλικές πράξεις. Ισχύει και στην πολιτική.

Πριν από δύο χειμώνες ο Τζο Τρίπι, ένας campaign manager από τους διάσημους στην Αμερική, που έχει «τρέξει» μεταξύ άλλων καμπάνιες του Χάουαρντ Ντιν, του Ρομάνο Πρόντι και του Ανδρέα Παπανδρέου, μου θύμισε την εξής ιστορική συγκυρία: Το 1977 ανέλαβε την προεδρία των ΗΠΑ ο Δημοκρατικός Τζίμι Κάρτερ. Είχαν προηγηθεί δύο καταστροφικές προεδρίες (του Ρίτσαρντ Νίξον και του Τζέραλντ Φορντ), μία οκταετία πάρα πολύ δύσκολη για την οικονομία της χώρας, και ο Κάρτερ ερχόταν στη χειρότερη καμπή της. Και δεν κατάφερε να αλλάξει τίποτα. «Εκείνη τη στιγμή», μου είπε ο Τρίπι, «εμφανίστηκε ένας τύπος που λεγόταν Ρόναλντ Ρέιγκαν και ήθελε να γίνει πρόεδρος. Κανένας δεν το καταλάβαινε. Μέσα σε αυτή την καταστροφή, ποιος θέλει να γίνει πρόεδρος; Υστερα από 12 χρόνια δυστοκίας όμως, τα πράγματα άρχισαν να αλλάζουν. Ο κόσμος όλο αυτό τον καιρό που τα πράγματα ήταν δύσκολα, δεν αγόραζε ψυγεία, δεν έπαιρνε καινούργιο αμάξι. Και τη στιγμή πια που όλοι αποφασίζουν να αρχίσουν να καταναλώνουν, γιατί δεν πάει άλλο 12 χρόνια με το ίδιο αμάξι, γίνεται πρόεδρος ο Ρέιγκαν. Εμφανίζεται ακριβώς την ώρα που τα πράγματα θα γύριζαν ούτως ή άλλως».

Ορίστε: Η θεωρία της συσσωρευμένης πίεσης. Σήμερα ο Κάρτερ θεωρείται ένας από τους χειρότερους προέδρους της σύγχρονης αμερικανικής ιστορίας και ο Ρέιγκαν ένας από τους καλύτερους. Η κουβέντα είχε φτάσει στον Ρέιγκαν, στον Κάρτερ και στο αμερικανικό βαζάκι, όταν είχα διατυπώσει την απορία: Γιατί θέλει να γίνει πρωθυπουργός ο Αντώνης Σαμαράς –ή, εδώ που τα λέμε, οποιοσδήποτε– στην πτωχευμένη Ελλάδα του 2012; Είναι απλό: Επειδή θέλει να είναι αυτός που θα πάρει το ζουληγμένο βαζάκι και θα το ανοίξει. Μέσα από το πρίσμα μιας αφήγησης σαν και αυτή που μου διηγήθηκε ο Τρίπι τότε, μπορεί κάποιος να εξηγήσει αυτά που βλέπουμε σήμερα στην πολιτική σκηνή, δυόμισι χρόνια μετά την κουβέντα μας.

Με τα περί «success story», το «πρωτογενές πλεόνασμα», το επερχόμενο «τέλος των Μνημονίων» και την πιθανή επερχόμενη –έστω δειλή– έξοδο της χώρας «στις αγορές», η κυβέρνηση προσπαθεί να φτιάξει ακριβώς αυτό: Μια αφήγηση νίκης, την εντύπωση ότι τα πράγματα άλλαξαν, τα προβλήματα λύθηκαν, το καπάκι ξέσφιξε, το βαζάκι άνοιξε, μπορούμε να αρχίσουμε πάλι να αγοράζουμε αυτοκίνητα, και ο Σαμαράς είναι ο Ελληνας «Ρέιγκαν» (από απόψεως timing, τουλάχιστον). Αυτός, άλλωστε, ήταν ο στόχος, και αυτός θα είναι ο στόχος κάθε Ελληνα πρωθυπουργού στο εξής: Να είναι εκείνος που θα έρθει στην εξουσία τη στιγμή που τα πράγματα θα γυρίσουν, η κατάσταση θα φτιάξει, ο ουρανός θα γίνει πιο γαλανός. Η κυβέρνηση προσπαθεί να μας πείσει ότι αυτό συμβαίνει τώρα, επειδή το θέλει πάρα πάρα πολύ.

Αλλά είναι ένα παιχνίδι τύχης αυτό, όχι θέλησης ή ικανότητας. Ο Νίξον, ο Κάρτερ και ο Φορντ δεν ήταν απαραίτητα κακοί πολιτικοί, αλλά δεν είχαν και απόλυτο έλεγχο πάνω στους παράγοντες που διαμόρφωναν την οικονομική κατάσταση της χώρας τους. Απλά έπεσαν σε μια περίοδο δύσκολη, με δαπανηρούς πολέμους, πετρελαϊκές κρίσεις και ψυχροπολεμικές εντάσεις. Οι δικοί μας οι ηγέτες έχουν ακόμα μικρότερο έλεγχο στην οικονομική κατάσταση της Ελλάδας. Και μπορεί οι θριαμβολογίες της κυβέρνησης να γίνονται όλο και πιο έντονες καθώς οι διπλές εκλογές πλησιάζουν, αλλά στην πραγματικότητα τίποτε απτό, μετρήσιμο και ουσιαστικό δεν δείχνει ότι το δικό μας το βαζάκι είναι έτοιμο με λίγη πίεση να ανοίξει.

17

Στο ίντερνετ δεν υπάρχουν μυστικά

28/3/14

Αυτές εδώ οι λέξεις, προτού φτάσουν στα μάτια σας, πέρασαν από τα μάτια των ανθρώπων της εφημερίδας, και βέβαια κι από τα δικά μου, καθώς τις έγραφα. Πιθανότατα κανείς άλλος δεν τις είδε στο μεταξύ. Αλλά δεν μπορούμε να είμαστε σίγουροι.

Τις λέξεις τις έστειλα σε email από τη δωρεάν υπηρεσία της Google που λέγεται Gmail. Αυτό σημαίνει ότι, εκτός από τον παραλήπτη τους, ήταν θεωρητικά στη διάθεση και μερικών άλλων φορέων:

• Υπαλλήλων της Google

• Υπάλλήλων της NSA

• Υπαλλήλων κινεζικών, ρωσικών ή άλλων μυστικών υπηρεσιών (ίσως)

Ολοι αυτοί πιθανότατα θα μπορούσαν να διαβάσουν το κείμενο ετούτο, αν ήθελαν. Δεν λέω ότι το έκαναν. Αλλά θα μπορούσαν.

Για το πώς θα το έκαναν τα μέλη της τρίτης κατηγορίας, δεν έχω πολλά να σας πω, δεν ξέρουμε αν έχουν πρόσβαση στις δικές μου ή στις δικές σας επικοινωνίες, και αν έχουν, πώς ακριβώς την αποκτούν. Πριν από τρία χρόνια η Google αποκάλυψε πως χάκερ από την Κίνα επιτέθηκαν σε εκατοντάδες λογαριασμούς του Gmail (κάποιοι εκ των οποίων ανήκαν σε Αμερικανούς πολιτικούς) και κατάφεραν να αποκτήσουν πρόσβαση. Τον περασμένο Νοέμβριο, μια έκθεση των αμερικανικών μυστικών υπηρεσιών για λογαριασμό του Κογκρέσου χαρτογράφησε τη μορφή και την προέλευση των συχνότερων και πιο συντονισμένων επιθέσεων στις ηλεκτρονικές επικοινωνίες: Προέρχονται από την Κίνα και τη Ρωσία, και πλήττουν κρατικούς οργανισμούς και επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στους κλάδους των επικοινωνιών, διαχείρισης φυσικών πόρων, ενέργειας, υγείας, διαστημικής τεχνολογίας και βέβαια σε στρατιωτικούς οργανισμούς.

Το πώς το κάνουν τα μέλη της δεύτερης κατηγορίας το μαθαίνουμε αναλυτικά εδώ και μερικούς μήνες χάρη στα έγγραφα που έκλεψε ο συμβασιούχος υπάλληλος της NSA Εντουαρντ Σνόουντεν, και τα οποία διοχέτευσε σε δημοσιογράφους. Χρησιμοποιώντας μια ποικιλία από μεθόδους και μέσα, η αμερικανική μυστική υπηρεσία παρακολουθεί εδώ και χρόνια μια τεράστια ποικιλία ψηφιακών επικοινωνιών, ακόμα και απλών καταναλωτών, ακόμα και εντός των ΗΠΑ, σε κλίμακα που μέχρι τώρα φαινόταν αδιανόητη.

Και υπάρχει και η πρώτη κατηγορία.

Πριν από μία εβδομάδα, ένας πρώην μηχανικός της Microsoft συνελήφθη με την κατηγορία ότι διέρρευσε το λειτουργικό σύστημα Windows 8 σε Γάλλο μπλόγκερ προτού αυτό κυκλοφορήσει στην αγορά. Από ό,τι αποδείχτηκε, η Microsoft ανακάλυψε την πηγή της διαρροής πολύ απλά διαβάζοντας τα email του μπλόγκερ, ο οποίος χρησιμοποιούσε την υπηρεσία Hotmail της εταιρείας. Στην αναμπουμπούλα που προκλήθηκε από τη γνωστοποίηση αυτής της πρακτικής, η Microsoft απάντησε λίγο-πολύ πως πρόκειται για δικαίωμά της που περιγράφεται στους όρους χρήσης της υπηρεσίας και πως θα συνεχίσει να το εξασκεί, υιοθετώντας πάντως πιο διαφανείς διαδικασίες στο εσωτερικό της.

Φυσικά, όλες οι εταιρείες που προσφέρουν δωρεάν υπηρεσίες email στο Ιντερνετ έχουν παρόμοιες προβλέψεις στους όρους χρήσης τους (τους οποίους ποτέ κανείς δεν διαβάζει), και η Yahoo!, και η Apple, και φυσικά και η Google. Το ίδιο το επιχειρηματικό μοντέλο του Gmail προϋποθέτει την πρόσβαση στο περιεχόμενο των emails ώστε να μπορεί η Google να εμφανίζει συναφείς διαφημίσεις στους χρήστες, καθώς και να χρησιμοποιεί τα δεδομένα που βρίσκει εκεί σε άλλες χρήσιμες υπηρεσίες της όπως το Google Now.

Ολα αυτά υπογραμμίζουν μια απλή και κάπως αυτονόητη αλήθεια του Ιντερνετ: Δεν υπάρχει ούτε απόλυτη ασφάλεια, ούτε εχεμύθεια, ούτε ανωνυμία στις ψηφιακές επικοινωνίες. Ανθρώπινα μάτια στην Google μπορούν να διαβάσουν τα emails που στέλνετε, ανθρώπινα μάτια στο Facebook μπορούν να διαβάσουν τα προσωπικά μηνύματά σας και να δουν τις φωτογραφίες σας (και του WhatsApp, πλέον, και του Instagram), όλα αυτά μπορεί να τα δει και η NSA εάν θέλει, και εάν έχουν κάποιο ιδιαίτερο εμπορικό ή πολιτικό ενδιαφέρον, μπορεί να ενδιαφερθούν να τα δουν και οι Κινέζοι.

Καθώς το Ιντερνετ και οι άνθρωποι που το χρησιμοποιούν ωριμάζουν, η αλήθεια αυτή γίνεται αντιληπτή και σιγά σιγά αποδεκτή. Χωρίς να είναι πάρα πολύ συνειδητός ο συμβιβασμός, οι άνθρωποι εγκαταλείπουν το δικαίωμα της απόλυτης ανωνυμίας και ιδιωτικότητας με αντάλλαγμα την ευκολία τού να στέλνεις και να λαμβάνεις emails και μηνύματα δωρεάν και από οπουδήποτε.

Αυτός ο συμβιβασμός, όμως, κρύβει και έναν κίνδυνο: την εθελουσία απεμπόληση δικαιωμάτων. Μπορεί να μη με ενδιαφέρει αν η Google διαβάσει αυτές τις λέξεις (όπως έχει δικαίωμα), και μπορεί να μη με ενδιαφέρει κι αν η NSA διαβάσει αυτές τις λέξεις (σιγά τα μυστικά), αλλά η δεύτερη περίπτωση έχει μία πολύ σημαντική διαφορά: Δεν έχω συναινέσει, δεν έχω τικάρει κανένα κουτάκι σχετικό, δεν έχω δει (και αγνοήσει) σχετικούς «όρους χρήσης». Αν και δεν μοιάζει πάρα πολύ χρήσιμο, παραμένει δικαίωμά μου να μη διαβάζει κάποιος που δεν έχει τη συγκατάθεσή μου λέξεις μου που απευθύνονται σε άλλους.

Και όπως είπε ο Εντουαρντ Σνόουντεν από μια οθόνη στη σκηνή του TED τις προάλλες, «τα δικαιώματα δεν πρέπει να τα απεμπολούμε. Κανείς δεν ξέρει πότε θα μας χρειαστούν».

18

Η πολιτική υποκρισία και πώς την εντοπίζουμε

4/4/14

Το ψέμα είναι ένα εγγενές στοιχείο της ζωής στις ανθρώπινες κοινωνίες και, ως εκ τούτου, αναπόσπαστο κομμάτι και της πολιτικής ζωής. Οι πολιτικοί λένε ψέματα όπως οι άνθρωποι λένε ψέματα, ψέματα διαφόρων ειδών και μεγεθών, για μια ποικιλία αιτιών και σκοπιμοτήτων. Από τις απλές κενές υποσχέσεις («θα σας χτίσουμε μια γέφυρα») μέχρι τις κωλοτούμπες, τις ιδεολογικές παλινωδίες και την ανακολουθία λόγων και πράξεων, τα ψέματα των πολιτικών προσώπων καλύπτουν μια μεγάλη γκάμα υποκρισίας.

Τις τελευταίες ημέρες είχαμε την ευκαιρία να δούμε μερικά αξιομνημόνευτα επεισόδια στο έργο της εγχώριας πολιτικής σκηνής, η πλοκή των οποίων ξεχείλιζε, έσταζε υποκρισία. Είδαμε την κυβέρνηση να φέρνει ένα δαιδαλώδες νομοσχέδιο με αμφιλεγόμενες και ετερόκλητες ρυθμίσεις στη Βουλή ως κατεπείγον, μια αντιπολίτευση να θυμάται ξαφνικά ότι δεν συμπαθεί τον υπουργό Οικονομίας (ο οποίος δεν ήταν εισηγητής του), μια passive aggressive παράσταση επιχειρημάτων εκατέρωθεν με λεονταρισμούς και θεαματικές εξόδους στο Κοινοβούλιο και, αμέσως μετά, πριν προλάβουμε να βαρεθούμε, τη δημοσίευση κρυφά -άρα παράνομα- τραβηγμένου βίντεο με τον γενικό γραμματέα της κυβέρνησης να εξομολογείται θεσμικές και νομικές εκτροπές τερατώδεις σε υπόδικο νεοναζί βουλευτή υπό το βλέμμα μισής ντουζίνας εικόνων της Παναγίτσας.

Πολύ συναρπαστικά επεισόδια και καλή αφορμή να συζητήσουμε το θέμα της υποκρισίας στην πολιτική.

Για παράδειγμα:

Μπορείς να είσαι αριστερός πολιτικός και να στέλνεις το παιδί σου σε ιδιωτικό παιδικό σταθμό; Μπορείς να είσαι γενική γραμματέας Κομμουνιστικού Κόμματος και να κραδαίνεις iPhone; Μπορείς να είσαι βουλευτής της Αριστεράς και ταυτόχρονα τραπεζικός υπάλληλος που έχει λάβει golden parachute ύψους ενός εκατομμυρίου ευρώ; Μπορείς ως εισηγητής του νόμου περί ευθύνης υπουργών να υψώνεις την παντιέρα της νομιμότητας και της δικαιοσύνης; Μπορείς ως κομμουνίστρια να ζεις στην Εκάλη; Μπορείς να είσαι ο πλουσιότερος βουλευτής και να υποστηρίζεις την επιστροφή στη δραχμή; Μπορείς να ανάγεις την υλοποίηση των Μνημονίων σε έργο ζωής, την ώρα που ήσουν ο πρώτος και πιο φωνακλάς αντιμνημονιακός;

Και βέβαια μπορείς. Ολα αυτά γίνονται.

Αλλά πού είναι τα όρια; Πότε τα ψέματα και οι ανακολουθίες, η εγγενής υποκρισία στον καθένα, γίνεται υπερβολική; Μέχρι πού είναι άκακη;

Ο καθηγητής του Κέιμπριτζ, Ντέιβιντ Ράνσιμαν, έχει γράψει ένα βιβλίο για το θέμα που λέγεται «Political Hypocrisy», και εξετάζει τις γνώμες ανθρώπων που έχουν γράψει για το θέμα, από τον Χομπς μέχρι τον Οργουελ. Οι βασικές θέσεις του Ράνσιμαν, τις οποίες αναζητεί και μέσα από τα γραπτά των προγενέστερων, είναι πως η υποκρισία είναι στοιχείο αναπόφευκτο της πολιτικής, πως είναι τόσο εκτεταμένη και συνήθης, που δεν έχει καν νόημα να συνεχίσουμε να την καταγγέλλουμε ως αναφανδόν αρνητικό φαινόμενο. Ταυτόχρονα, όμως, υπάρχουν πολλά είδη υποκρισίας, ξεκάθαρα διακριτά μεταξύ τους. Ο Ράνσιμαν υποστηρίζει πως πρέπει να διακρίνουμε αυτά που είναι άκακα και να επικεντρώνουμε την κριτική μας στα υπόλοιπα.

Η «υποκρισία» και ετυμολογικά παραπέμπει σε μια παράσταση, ένα θέατρο. Στη ζωή, στα social media, στη Βουλή, κανένας ποτέ δεν είναι πραγματικά αληθινός, όλοι υποδύονται αυτόν που θα ήθελαν να είναι. Η θεατρικότητα γίνεται προφανής σε όποιον παρακολουθεί συνεδριάσεις του Κοινοβουλίου – είναι κανονικό θέατρο. Με παρλάτες, μονολόγους, κινησιολογία, λεονταρισμούς, συμβολισμούς, απ’ όλα έχει. Οι βουλευτές δεν συνομιλούν – απαγγέλλουν, γνωρίζοντας καλά ότι τους κοιτάζουν οι συνάδελφοί τους και, κυρίως, οι κάμερες. Και μάλιστα το δικό μας Κοινοβούλιο είναι και πιο ήπιο θέαμα από άλλα, κάτι αγγλοσαξονικά που φωνάζουνε «hear hear» ή κάτι της Απω Ανατολής όπου παίζουν μπουνιές. Αλλά πώς μπορούμε να διακρίνουμε την επικίνδυνη από την άκακη υποκρισία; Είναι ίδια η υποκρισία του Αλέξη Τσίπρα που στέλνει το παιδί του στο ιδιωτικό σχολείο με την υποκρισία του Μπαλτάκου που ραδιουργεί ανάμεσα στα σταυροκοπήματα στην Παναγίτσα;

Είναι δύσκολο το ερώτημα, και το βιβλίο του Ράνσιμαν δεν βοηθάει. Νομίζω, όμως, ότι πάντα ένας καλός, αν και κάπως πιο γενικός μπούσουλας είναι ο εξής: Μακριά από δόγματα.

Είναι αναμενόμενο ότι οι μεγαλύτερες αποθήκες υποκρισίας είναι εκείνοι οι κοινωνικοί και πολιτικοί θύλακες όπου εμφανίζονται οι μεγαλύτερες ιδεολογικές αγκυλώσεις. Οσο πιο δογματικά είναι περιγεγραμμένος ο κόσμος-στόχος (η βασιλεία των ουρανών, η σοσιαλιστική ουτοπία) τόσο πιο δύσκολο είναι για τους πιστούς του δόγματος να ζήσουν στον πολύ διαφορετικό πραγματικό κόσμο χωρίς συμβιβασμούς, χωρίς υποκρισία. Το μεγαλύτερο ποσοστό πορνογραφίας στις ΗΠΑ καταναλώνεται στις συντηρητικές πολιτείες του χριστιανικού Νότου, ας πούμε, κι αντίστοιχα φαινόμενα είναι αναμενόμενα στη θεοσεβούμενη Δεξιά και τη δογματική Αριστερά της δικιάς μας πολιτικής σκηνής. Μπορεί να μην μπορούμε να διακρίνουμε ποιες υποκρισίες εκεί μέσα είναι οι άκακες και ποιες οι επικίνδυνες, αλλά τουλάχιστον ξέρουμε και περιμένουμε ότι στα άκρα η υποκρισία ευδοκιμεί εξ ορισμού. Και ως εκ τούτου, να πάρουμε τα μέτρα μας.

19

Γιατί δεν μπορούμε να ζήσουμε μαζί

11/4/14

Τους τελευταίους τέσσερις μήνες επισκέφθηκα εκατό κτίρια της Αθήνας οι ταράτσες των οποίων έχουν θέα στην Ακρόπολη και έβγαλα φωτογραφίες στο πλαίσιο ενός project που λέγεται «100 ταράτσες». Η ιδέα ήταν να αποτυπώσω μια διαφορετική εικόνα του κέντρου της πόλης από πολλές οπτικές γωνίες και να δείξω την αντίθεση του αρχαίου μνημείου με τη σύγχρονη πόλη που έχουμε χτίσει εμείς από κάτω.

Στην πορεία, ωστόσο, συνειδητοποίησα διάφορα ενδιαφέροντα πράγματα για την πόλη και τους πολίτες της. Για παράδειγμα: Δεν έχω ιδέα πώς καταφέρνουμε τόσοι άνθρωποι και επιβιώνουμε εδώ μαζί. Δεν μπορώ να καταλάβω πώς γίνεται. Μάλλον κατά τύχη. Αυτό που κατάλαβα είναι ότι σίγουρα το κάνουμε με το ζόρι.

Επισκέφθηκα συνολικά 37 πολυκατοικίες (οι υπόλοιπες ταράτσες ήταν σε κτίρια γραφείων, ξενοδοχεία, μουσεία και άλλα) και κατάλαβα από τα λεγόμενα των ανθρώπων που με κάλεσαν στα σπίτια τους και άλλων που συνάντησα και με τους οποίους μίλησα στην περιήγησή μου ότι υπάρχει σοβαρό πρόβλημα στη συγκατοίκησή τους με τους υπόλοιπους. Σε καμία πολυκατοικία οι γείτονες δεν τα βρίσκουν. Παντού υπάρχουν «περίεργοι» που «δημιουργούν προβλήματα». Αμέτρητα κτίρια με κεντρική θέρμανση περνούν τους χειμώνες χωρίς πετρέλαιο επειδή οι ένοικοι δεν μπορούν να συνεννοηθούν μεταξύ τους. Αλλού αφήνουν τους κοινόχρηστους χώρους να μαραζώσουν και να καταστραφούν επειδή οι ένοικοι δεν μπορούν να συμφωνήσουν πώς θα πληρώνεται η καθαρίστρια. Πριν από αυτό το project, δεν μπορούσα να διανοηθώ πόσες είναι οι βρώμικες, εγκαταλειμμένες ταράτσες της Αθήνας, αλλά τώρα τις είδα με τα μάτια μου, ταράτσες σε καταπληκτικές τοποθεσίες με θαυμάσια θέα στην Ακρόπολη, γεμάτες μπάζα.

Το μόριο της κοινωνίας, η πολυκατοικία, είναι άρρωστο. Οι άνθρωποι από ό,τι φαίνεται δεν μπορούν να ζήσουν μαζί ούτε καν σε μικρές ομάδες των τριάντα ατόμων. Η ιστορία του προβλήματος γράφεται στα passive-aggressive χαρτάκια που κολλούν οι διαχειριστές στα ασανσέρ. Το πρόβλημα δεν είναι φυσικά κάτι καινούργιο ή άγνωστο – το βλέπουμε κάθε μέρα στον τρόπο με τον οποίο οι πολίτες συμπεριφέρονται στους κοινόχρηστους χώρους της πόλης, στα πάρκα, στα πεζοδρόμια, στις πλατείες. Οι Αθηναίοι δίνουν μεγάλη έμφαση στην ιδιωτικότητα, στα δικαιώματα και τις ανάγκες του εαυτού και ελάχιστη σημασία στις ανάγκες και τα δικαιώματα του συνόλου, ακόμα και όταν το «σύνολο» συνίσταται μόνο από λίγους ανθρώπους που ζουν στο ίδιο κτίριο.

Γιατί συμβαίνει αυτό;

Η απάντηση δεν είναι εύκολη. Δεν νομίζω ότι οι Ελληνες είναι κακοί άνθρωποι ή έστω χειρότεροι από ξένους που συνυπάρχουν πιο αρμονικά και σέβονται τον κοινό τους χώρο περισσότερο. Το κλειδί της ερμηνείας, όπως τείνω να πιστέψω ύστερα από αυτά που είδα, βρίσκεται στην αποδοχή της διαφορετικότητας. Δεν είμαστε από γεννησιμιού μας εχθρικοί προς την ιδέα της συνύπαρξης με τους άλλους, αλλά έχουμε μια διογκωμένη ιδέα για τον εαυτό μας και την ταυτότητά του, την οποία περιχαρακώνουμε και διαφυλάττουμε πολύ προσεκτικά.

Το κλειδί βρίσκεται στην αποδοχή του «περίεργου».

Οι «περίεργοι γείτονες» με τους οποίους δεν μπορούμε να συνεννοηθούμε καθόλου είναι τόσο πολλοί για έναν απλό λόγο: Ολοι είμαστε περίεργοι. Ολοι οι άνθρωποι είναι «περίεργοι». Επτά δισεκατομμύρια: όλοι τρελοί, ιδιότροποι, ιδιόρρυθμοι, αλλόκοτοι, εκκεντρικοί, αλαφροΐσκιωτοι, ο καθένας με τον δικό του τρόπο. Ο Αλέν ντε Μποτόν έγραψε πρόσφατα στο Twitter το εξής: «Οι μόνοι άνθρωποι που θεωρούμε φυσιολογικούς είναι αυτοί που δεν έχουμε γνωρίσει ακόμη πολύ καλά». Το είχε πει λίγο αλλιώτικα ο Πορτογάλος ποιητής Φερνάντο Πεσόα: «Δεν υπάρχουν κανόνες. Ολοι οι άνθρωποι είναι εξαιρέσεις σε έναν κανόνα που δεν ισχύει». Εμείς εδώ έχουμε πρόβλημα με τους αλλιώτικους άλλους. Δεν είμαστε μισάνθρωποι (όχι όλοι) -απόδειξη ότι μια χαρά δημιουργούμε πυρήνες αρμονικής συνύπαρξης στον κλειστό κύκλο της οικογένειας και των στενών φίλων- έχουμε όμως πρόβλημα με την αποδοχή των διαφορετικών ανθρώπων, με τους «περίεργους», και καθώς όλοι οι άνθρωποι είναι διαφορετικοί και περίεργοι, δε μπορούμε να συνυπάρξουμε με τους άλλους χωρίς τριβές και γκρίνιες.

Νομίζω ότι το αντίδοτο σ’ αυτό το φαινόμενο δεν θα ήταν αυστηρότεροι νόμοι ή περισσότερες θεωρητικές διδασκαλίες περί αλτρουισμού στο σχολείο, αλλά μια γενναία αναπροσαρμογή της ιδέας του εαυτού. Πράγμα πιο δύσκολο, γιατί είναι αλλαγή πιο θεμελιώδης. Πρέπει με κάποιον τρόπο να διδαχτούμε όλοι ότι είμαστε λίγο λιγότερο σπουδαίοι και αυτάρκεις και αλάνθαστοι από ό,τι νομίζουμε, κι ότι στον κόσμο χωράνε και άνθρωποι αλλιώτικοι, που, ακόμα κι αν δεν τους συμπαθούμε και δεν μας χωνεύουν και δεν έχουμε τα ίδια γούστα και σχεδόν δεν μιλάμε την ίδια γλώσσα, έχουν κι αυτοί ισάξιο δικαίωμα στα ίδια πεζοδρόμια και στις ίδιες πλατείες και, ναι, στις ίδιες ταράτσες με θέα την Ακρόπολη.

20

Το «Άγιο Φως» και ο μύθος της κοσμικής Ελλάδας

18/4/14

Σε κάθε θρησκευτική γιορτή αναζωπυρώνεται στους κόλπους μιας μικροσκοπικής μειοψηφίας μια συζήτηση που έχει να κάνει με τη θρησκεία και την επιρροή της στην κοινωνία. Κάθε Πάσχα, ας πούμε, εμφανίζονται ιδέες και απόψεις σε μέσα κοινωνικά ή μη, από άθεους ή μη θρησκευόμενους, που άμεσα ή έμμεσα καταδικάζουν, επικρίνουν ή κοροϊδεύουν επίκαιρες ορθόδοξες χριστιανικές παραδόσεις και την επιρροή της Ορθόδοξης Εκκλησίας στην κοινωνική και πολιτική ζωή του τόπου. Οι απόψεις αυτές απαντώνται από προσβεβλημένους πιστούς που υπεραμύνονται του δικαιώματος του λαού να εκφράζεται όπως θέλει και αμφισβητούν το δικαίωμα των πρώτων να σχολιάζουν.

Εγώ ανήκω στο πρώτο «στρατόπεδο» και θα ήθελα να υπογραμμίσω εδώ κάποιες παρανοήσεις εκατέρωθεν.

Πρέπει να γίνει σαφές ότι υπάρχουν πολίτες που βλέπουν την επιρροή της θρησκείας στη ζωή της χώρας με αποτροπιασμό και φρίκη. Κι εδώ δεν εννοώ μόνο την επίσημη Εκκλησία, με τις πολιτικές και άλλες διαπλοκές της, εννοώ την ίδια τη θρησκεία. Υπάρχει η αντίληψη ότι η θρησκευτική πίστη είναι ένα προσωπικό θέμα του καθενός και στο πλαίσιο της θρησκευτικής ελευθερίας αυτό ασφαλώς ισχύει, αλλά η έκφρασή της είναι κάτι που δεν αφορά μόνο το κάθε άτομο ξεχωριστά, μα έχει επίδραση στο κοινωνικό σύνολο. Ως εκ τούτου, αυτή (και όχι η πίστη η ίδια) είναι θέμα άξιο σχολιασμού στο πλαίσιο μιας άλλης ελευθερίας – της έκφρασης. Εχουμε στο μυαλό μας το πρότυπο της γλυκιάς γιαγιάς που ανάβει το κεράκι στην εκκλησία και είναι εύκολο να θεωρήσουμε ότι μέχρι εκεί φτάνει η επίδραση της θρησκευτικής πίστης στη συμπεριφορά του ατόμου, αλλά αυτή είναι μια εικόνα λανθασμένη. Η γλυκιά γιαγιά, ακριβώς επειδή είναι πάρα πολύ πιστή, μπορεί να είναι ταυτόχρονα και εχθρική προς την πνευματική πρόοδο, επιφυλακτική απέναντι στην επιστήμη, συντηρητική στις πολιτικές αντιλήψεις, αρτηριοσκληρωτικά αντίθετη στις κοινωνικές αλλαγές, ομοφοβική, καθόλου ανεκτική απέναντι στο διαφορετικό ή το νέο. Μπορεί και να μην είναι τίποτα από όλα αυτά, βέβαια, αλλά αν είναι πραγματικά πιστή σε ένα θρησκευτικό δόγμα, πιθανότατα είναι, γιατί αυτές είναι συμπεριφορές που τα περισσότερα θρησκευτικά δόγματα επιτάσσουν.

Βεβαίως, πολλοί πιστοί είναι καλά εξοπλισμένοι με λεξιλόγιο σφυρηλατημένο εδώ και χιλιετίες για να επιχειρηματολογήσουν ενάντια σ’ αυτή την άποψη, υποστηρίζοντας ότι όχι, η θρησκεία δεν επιβάλλει τον συντηρητισμό και την κοινωνική αγκύλωση, ίσα ίσα, προβάλλει την πρόοδο και την εξέλιξη.

Αυτό που δεν μπορούν να κάνουν, όμως, είναι να αμφισβητήσουν σε άλλους το δικαίωμα να διαφωνούν. Γιατί πρόκειται για ένα θέμα που μας αφορά, δεν είναι προσωπικό της κάθε γιαγιάς που ανάβει κεράκι, από τη στιγμή που η γιαγιά ψηφίζει και διαμορφώνει την πορεία και το μέλλον της χώρας ακριβώς όπως και εμείς. Η συντήρηση και η κοινωνική καθυστέρηση είναι θέματα άξια συζήτησης και σχολιασμού, ανεξαρτήτως αιτίων.

Από την άλλη, «εμείς», οι πολίτες που θεωρούμε την υποδοχή μιας λαμπάδας με τιμές αρχηγού κράτους γελοία, την υποχρεωτική κατήχηση στα σχολεία εξωφρενική και την εικόνα βουλευτών που ορκίζονται μπροστά σε χρυσοποίκιλτους ρασοφόρους προσβλητική, πρέπει να συνειδητοποιήσουμε μια πολύ σημαντική αλήθεια: είμαστε λίγοι. Τόσο λίγοι, που καταλήγουμε ασήμαντοι, εκτός θέματος, ίσως και εκτός πραγματικότητας. Νόθα παιδιά ενός Διαφωτισμού που από εδώ δεν πέρασε ποτέ, ξεχνάμε συχνά ότι δεν ζούμε σε μια πραγματικά κοσμική χώρα. Η Ελλάδα έχει επίσημη θρησκεία αναγνωρισμένη στο Σύνταγμά της, όπως το Ιράν, η Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν (αλλά και χώρες όπως η Φινλανδία και η Αγγλία), και η επιρροή της θρησκείας στην κοινωνική και πολιτική ζωή των πολιτών της δεν είναι αποτέλεσμα μόνο της διαπλοκής της επίσημης Εκκλησίας με την πολιτική εξουσία. Είναι εκπεφρασμένη βούληση του λαού. Οι πολίτες δεν συμφωνούν σε τίποτα, αλλά τρία εκατομμύρια από αυτούς (ανάμεσά τους και ο τότε πρωθυπουργός) υπέγραψαν πριν από μερικά χρόνια υπέρ της προαιρετικής αναγραφής του θρησκεύματος στις ταυτότητες. Σύμφωνα με το Ευρωβαρόμετρο, οι Ελληνες είναι τέταρτοι στην Ε.Ε. σε ποσοστό, που δηλώνουν ότι «πιστεύουν στον Θεό». Σε ποσοστό μόλις 4% οι Ελληνες δηλώνουν ότι «δεν πιστεύουν» σε κάποιο Θεό ή φανταστική μυστικιστική δύναμη στον ουρανό. Για τη συντριπτική πλειονότητα οι αγιασμοί στα προαύλια και οι επικλήσεις πρωθυπουργών στην Παναγιά δεν είναι φαινόμενα γκροτέσκα – είναι φυσιολογικά, αναμενόμενα, επιθυμητά.

Οσοι αισθάνονται την ανάγκη τέτοιες μέρες να υπογραμμίσουν τον αποτροπιασμό τους για την οπισθοδρομική, παραδόπιστη και θρησκόληπτη κοινωνία στην οποία ζούμε πρέπει να έχουν στον νου τους ότι την ανοιχτή, προοδευτική, κοσμική, ανεκτική και ελεύθερη κοινωνία που οραματίζονται, πιθανότατα, δεν θα προλάβουμε ποτέ να τη δούμε στην Ελλάδα. Στην πράξη μπορούμε μόνο είτε να την αναζητήσουμε κάπου αλλού είτε να αρκεστούμε στα μικρά, δειλά, πολύ αργά βήματα που γίνονται εδώ.

Να, ας πούμε, δείτε μια καινούργια ταυτότητα: πουθενά δεν αναγράφεται το θρήσκευμα.

21

Ο ΣΥΡΙΖΑ μάλλον προσπαθεί να χάσει

25/4/14

Οταν κάποιος ασκεί κάτι επαναλαμβανόμενα και σε μόνιμη βάση, δεν μπορεί: έστω και τυχαία, κάτι σωστό θα το κάνει. Ετσι δεν είναι; Παρακολουθώντας τις πολιτικές περιπέτειες του ΣΥΡΙΖΑ τις τελευταίες εβδομάδες, δεν είμαι και πολύ σίγουρος. Πριν από λίγο καιρό, ας πούμε, συζητήθηκε στη Βουλή το πολυνομοσχέδιο. Ηταν μια λαμπρή ευκαιρία για την αξιωματική αντιπολίτευση να ξεδιπλώσει όλο το αντιμνημονιακό της οπλοστάσιο, να το βροντοφωνάξει από το βήμα και τα έδρανα, με την εκλογική αναμέτρηση λιγότερο από δύο μήνες μακριά και το ενδεχόμενο των βουλευτικών εκλογών να μην έχει αποκλειστεί ακόμη. Αντ’ αυτού, είδαμε το αλλόκοτο και αδέξιο τέχνασμα μιας παράλογης -και τελικά και παράτυπης- πρότασης δυσπιστίας κατά του (άσχετου με το πολυνομοσχέδιο) υπουργού Οικονομικών, κι έτσι κανείς δεν συζήτησε σοβαρά για τον τρόπο ανακεφαλαιοποίησης των τραπεζών. Ηταν μια ντροπιαστική, αδέξια ήττα, εντός έδρας, αλλά τέλος πάντων, είναι δύσκολα τα κοινοβουλευτικά τεχνάσματα, επικοινωνιακά ή μη, μπορεί να σκάσουν στη μούρη μερικές φορές. Ας πάμε παρακάτω.

Ενα από τα πιο καίρια και αυτονόητα καθήκοντα ενός κόμματος είναι το να συμμετέχει σε εκλογές. Δεν υπάρχουν και πολλά πιο σημαντικά πράγματα που έχει να κάνει. Ο ΣΥΡΙΖΑ όμως μοιάζει να δυσκολεύεται και σ’ αυτό. Ενδείξεις υπήρχαν από τις αρχές του χρόνου, όταν επέλεξε για υποψήφιο περιφερειάρχη Δυτικής Μακεδονίας έναν κύριο Θεόδωρο Καρυπίδη, οι αντισημιτικές και ακροδεξιές απόψεις του οποίου ήταν κρυμμένες μόνο πίσω από ένα Google search. Αλλά το κυρίως πιάτο ήρθε με τη λίστα των 42 υποψηφίων ευρωβουλευτών, ένα θέμα που απ’ ό,τι φαίνεται ζόρισε την Κουμουνδούρου πολύ.

Μέχρι πριν από τρεις ημέρες οι ψηφοφόροι της χώρας είχαν τρία θέματα στο μυαλό τους σχετικά με τις ευρωεκλογές: ότι με τη Νέα Δημοκρατία κατεβαίνει ο Ζαγοράκης, ότι με το κόμμα του Βύρωνα Πολύδωρα κατεβαίνει ο Μάκης Χριστοδουλόπουλος (και επίσης: ότι έχει κόμμα ο Βύρων Πολύδωρας) και ότι ο ΣΥΡΙΖΑ είναι ένα κόμμα που τρώει χυλόπιτες. Πιο προβεβλημένοι από αυτούς που τελικά συμπεριλήφθηκαν στο ψηφοδέλτιο ήταν αυτοί που αρνήθηκαν, κι αυτό, επειδή τις υποθέσεις τους ο ΣΥΡΙΖΑ τις χειρίστηκε χειρότερα κι από τον επικοινωνιολόγο εκείνου του δημάρχου από το Τορόντο που κάπνιζε κρακ. Οταν κατεβαίνεις με σκοπό να βγεις πρώτο κόμμα σε μια εκλογική μάχη και το μόνο που συζητιέται τριάντα πέντε ημέρες πριν από τις εκλογές είναι οι λόγοι για τους οποίους δεν θέλουν να κατέβουν υποψήφιοι για σένα ένας λαοπρόβλητος οικονομολόγος (επειδή θέλει να μείνει στις καπιταλιστικές ΗΠΑ) κι ένας πιο λαοπρόβλητος ηθοποιός (επειδή έχει πολύ σημαντικότερες επαγγελματικές υποχρεώσεις στα συστημικά ΜΜΕ που καταδικάζεις), έχεις σοβαρό επικοινωνιακό πρόβλημα. Κι όταν το μόνο που συζητιέται τριάντα μέρες πριν από την εκλογική μάχη είναι όχι μία αλλά δύο καταστροφικές επιλογές εκπροσώπων μειονοτήτων σε ψηφοδέλτια, ε, κάπου αρχίζει κανείς να αναρωτιέται τι σου συμβαίνει.

Ακόμα κι οι Ανεξέλεγκτοι Ελληνες βρήκαν υποψηφίους πιο ανώδυνα.

Βάλτε στο μείγμα και την άρνηση του Αλέξη Τσίπρα να συμμετάσχει στο debate των υποψηφίων για την προεδρία της Κομισιόν στο Μάαστριχτ την ερχόμενη Δευτέρα επειδή έχει «προγραμματισμένη περιοδεία στην Ευρώπη» και «του το είπαν τελευταία στιγμή», και αντιλαμβάνεται κανείς ότι το κόμμα της αξιωματικής αντιπολίτευσης έχει κάποια πολύ σοβαρά οργανωτικά και επικοινωνιακά προβλήματα. Δεν είναι καν τα αναμενόμενα μπουρδουκλώματα ενός κόμματος του 5% που καλείται να φτιάξει μηχανισμό για να κατέβει σε όλους τους δήμους και τις περιφέρειες ή ενός πολιτικού μορφώματος που μέχρι πριν από λίγους μήνες ήταν πρακτικά συνομοσπονδία 13 κομμάτων κάποια εκ των οποίων διέφεραν μεταξύ τους όσο διαφέρει η ΑΝΤΑΡΣΥΑ από το ΚΚΕ. Είναι πιο σοβαρό το πρόβλημα. Εδώ δεν έχουν άνθρωπο να ψάξει τους υποψηφίους στο Google να δει ποιοι είναι.

Δεν μπορεί. Πρέπει να το κάνουν επίτηδες.

Στο ντοκιμαντέρ «Στο νήμα», το οποίο παρακολούθησε τον πρόεδρο του ΣΥΡΙΖΑ κατά τη διάρκεια της προηγούμενης προεκλογικής περιόδου, υπάρχουν σκηνές που δείχνουν ανθρώπους του κόμματος, αμέσως μετά την ανακοίνωση του εκλογικού αποτελέσματος του Ιουνίου του 2012, που λένε «ευτυχώς που δεν κερδίσαμε». Ακούγονται ακόμα και οι λέξεις «καυτή» και «πατάτα».

Δεν ξέρω. Μπορεί ο ΣΥΡΙΖΑ να θέλει να χάσει πάλι.

Γιατί μόνο αυτά τα δύο ενδεχόμενα υπάρχουν: είτε ο ΣΥΡΙΖΑ προσπαθεί να κερδίσει στις επερχόμενες εκλογές υλοποιώντας την καλύτερη προεκλογική στρατηγική που μπορεί είτε προσπαθεί να μην κερδίσει. Η πρώτη περίπτωση είναι εξαιρετικά ανησυχητική, γιατί αν δεν μπορούν να υλοποιήσουν υποτυπωδώς ένα σχέδιο για μια -έστω διπλή- εκλογική αναμέτρηση, ποιος περιμένει ότι θα μπορέσουν να υλοποιήσουν οτιδήποτε ως κυβέρνηση; Η δεύτερη περίπτωση, δε, είναι κάπως ακατανόητη.

Γιατί τον Μάιο, δημάρχους, περιφερειάρχες κι ευρωβουλευτές θα εκλέξουμε. Δεν θα τους βάλει κανένας να κυβερνήσουν τίποτα με το ζόρι. Βλέποντας τις τελευταίες εξελίξεις, δεν είμαι σίγουρος ότι το έχουν καταλάβει.

22

Η απατηλή λάμψη της αισιοδοξίας

2/5/14

Υπάρχει μια φράση που τείνει να γίνει αποφθεγματική: Η ελληνική κρίση είναι κρίση θεσμών, όχι κρίση αριθμών. Σε κάποιο βαθμό, ισχύει. Τα νούμερα της Ελλάδας το 2008 και το 2009 ήταν όλα μαζί άσ’ τα να πάνε, ασυμμάζευτα τελείως, αλλά μεμονωμένα δεν ήταν πάρα πολύ χειρότερα από αντίστοιχα νούμερα άλλων χωρών της Eυρωζώνης. Οι θεσμοί της όμως ήταν και είναι σε πολύ χειρότερη κατάσταση. Η Δικαιοσύνη, η φορολογία, η νομοθεσία, η παιδεία, η υγεία, η δημόσια διοίκηση, ήταν όλες σε μαύρα χάλια, με προβλήματα οργάνωσης και οικονομικής διαχείρισης αδιανόητα, η συνισταμένη των οποίων χωρίς καμία αμφιβολία αποτέλεσε το κύριο αίτιο της πτώχευσης. Η κυβέρνηση, κατά κανόνα εφαρμόζοντας μόνο τα πιο άδικα μέτρα που απαιτούσαν τα Μνημόνια, και παρακάμπτοντας –ακόμα και σαμποτάροντας– τις πιο ουσιαστικές θεσμικές μεταρρυθμίσεις, υποστηρίζει σήμερα ότι έλυσε την κρίση των αριθμών – και αυτό είναι μια θέση αμφιλεγόμενη. Αλλά η κρίση των θεσμών παραμένει ανέγγιχτη.

Αυτό σημαίνει ότι τα αίτια της πτώχευσης δεν έχουν καταπολεμηθεί. Η πολυνομία εξακολουθεί να υπάρχει. Η δημόσια διοίκηση εξακολουθεί να είναι ένα μπάχαλο. Η δυσλειτουργική Δικαιοσύνη και το δαιδαλώδες και ασταθές φορολογικό καθεστώς κάνουν το επιχειρηματικό περιβάλλον της χώρας τοξικό. Η παιδεία εξακολουθεί να αποτυγχάνει στον σημαντικό σκοπό της σε όλα τα επίπεδα. Κάποια κατασπατάληση έχει καταπολεμηθεί εδώ κι εκεί, αλλά ο μηχανισμός αυτού του κράτους εξακολουθεί να μη λειτουργεί σωστά.

Τους τελευταίους μήνες διαπιστώνω μια δειλή αισιοδοξία να απλώνεται σε κλάδους παραγωγικούς και σχεδόν διαλυμένους από την κρίση. Η αισιοδοξία αυτή δεν πηγάζει από τα παραμύθια μιας κυβέρνησης που προσπαθεί να βγάλει από τη μύγα ξίγκι. Η αίσθηση ότι «περάσαμε τα δύσκολα» και «πιάσαμε τον πάτο» και τώρα όλα θα πάνε κάπως, λιγάκι καλύτερα, βασίζεται σε άλλα σημάδια, τα οποία πολλοί θεωρούν σημαντικά: Το ότι μειώθηκαν τα έξοδα και το κράτος θα έχει μικρότερες δανειακές ανάγκες, το ότι θεωρητικά οι τράπεζες δεν κινδυνεύουν άμεσα και ίσως μπορέσουν κάποια στιγμή να αρχίσουν να δανείζουν πάλι, το ότι το κράτος θα αρχίσει να πληρώνει τα χρεωστούμενα στους προμηθευτές του, ακόμα και το ότι το νέο ΕΣΠΑ θα είναι, λέει, πιο πολύ σαν Jeremie. Ολα αυτά σε κάποιο βαθμό ισχύουν, αλλά κατά τη γνώμη μου δεν δικαιολογούν σε καμία περίπτωση μια αισιοδοξία, που μπορεί να είναι και επικίνδυνη.

Επειδή η κρίση δεν έχει τελειώσει. Εξακολουθούμε να έχουμε και κρίση αριθμών, εξακολουθούν τα νούμερα να μη βγαίνουν, εξακολουθεί να υπάρχει η πιθανότητα, με τους κατάλληλους πολιτικούς χειρισμούς –για τους οποίους το πολιτικό μας προσωπικό έχει αποδείξει ότι είναι ικανό και έτοιμο–, να τα κάνουμε θάλασσα και πάλι.

Αλλά κυρίως επειδή οι συνέπειες της κρίσης δεν έχουν κορυφωθεί ακόμη.

Το μεγαλύτερο «δώρο» της καταστροφικής τελευταίας τετραετίας, εκτός από την κατάθλιψη, τους ναζί και τη συρρίκνωση της οικονομίας κατά 25%, ήταν η σταδιακή εκτόξευση της ανεργίας. Το 1,5 εκατομμύριο άνεργοι όμως δεν έγιναν το 2010 άνεργοι –έφτασαν αυτό το νούμερο πριν από λίγους μήνες. Οι συνέπειες της αφαίρεσής τους από την παραγωγική οικονομία στις ζωές τους και τις οικογένειές τους θα γίνουν αισθητές σταδιακά. Δεδομένης της οικογενειοκεντρικής μορφής της ελληνικής κοινωνίας, το ότι συρρικνώθηκε το ΑΕΠ κατά 1/4 σε τέσσερα χρόνια είχε μικρότερες συνέπειες. Αλλά καθώς περνάει ο καιρός και εξακολουθεί να μη μεγαλώνει η οικονομία (τη χρονιά του «πρωτογενούς πλεονάσματος» οι εξαγωγές έπεσαν), οι συνέπειες θα γίνονται μεγαλύτερες.

Και όπως έχει δείξει το παράδειγμα της Ισπανίας, η γιγάντια ανεργία είναι ένα πρόβλημα σχεδόν αδύνατο να λυθεί. Σε μια χώρα με διαλυμένους θεσμούς που δεν ξέρει να παράγει δουλειές έξω από τον (επίσης διαλυμένο) κρατικό μηχανισμό όπως η δικιά μας, είναι ένα πρόβλημα που δεν θα λυθεί, θα το κουβαλάμε μαζί μας για δεκαετίες, σαν καρκίνο στον πυρήνα της οικονομίας και της κοινωνίας, ή σαν ωρολογιακή βόμβα.

Το να πιστεύουμε ξαφνικά ότι όλα θα πάνε καλά επειδή ο κίνδυνος της άτακτης χρεοκοπίας μειώθηκε στο ελάχιστο, είναι επικίνδυνο. Ο εφησυχασμός είναι επικίνδυνος, και πολύτιμο όπλο για το πολιτικό προσωπικό που έχει συμφέρον να κρατήσει τους θεσμούς στρεβλούς, ελεγχόμενους, εργαλεία για την πελατειακή του λειτουργία. Γιατί υπάρχουν πάρα πολλά πράγματα που πρέπει να γίνουν για να σωθούμε στ’ αλήθεια (αν αυτό είναι καν εφικτό), πολύ πιο σημαντικά και δύσκολα από αυτά που έχουν ήδη γίνει. Παρόλο που αναγνωρίζω τη θεραπευτική αξία της θετικής σκέψης ύστερα από τέσσερα χρόνια ακραίας μαυρίλας, πιστεύω ότι σήμερα είναι μια στάση όχι πολύ υπεύθυνη ή χρήσιμη. Είμαστε ακόμα πτωχευμένοι, και θα είμαστε για πολύ καιρό ακόμη. Καλό πράγμα η αισιοδοξία, αλλά οφείλουμε να αξιολογήσουμε με ακρίβεια την πραγματικότητα και να παραμείνουμε σε κάποιο βαθμό όπως πρέπει να είναι οι σωστοί πτωχευμένοι: θυμωμένοι, επιφυλακτικοί και ανικανοποίητοι.

23

Η υποκρισία στις αφίσες, στους δρόμους και στην κάλπη

9/5/14

Αν είναι δύο τα πράγματα που οι μη στρατευμένοι θεωρούμε πολύτιμες ιδεολογικές συνεισφορές της Αριστεράς στην πολιτική, το ένα είναι οπωσδήποτε η οικολογική συνείδηση, η λυσσαλέα επαγρύπνηση στα θέματα του περιβάλλοντος ως αντίβαρο στις καταστροφικές τάσεις των άλλων πολιτικών χώρων, των «υποταγμένων στις αγορές» (η δεύτερη, παρεμπιπτόντως, είναι η υπεράσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων). Απ’ ό,τι φαίνεται, ωστόσο, όταν η Αριστερά φτάνει στην πρωτόγνωρη και προφανώς άβολη θέση να φλερτάρει με την εξουσία, οι περιβαλλοντικές ευαισθησίες είναι ένα από τα πρώτα πράγματα που πάνε περίπατο, και να σου η χαρτούρα στους δρόμους: Αν κρίνω απ’ τον οπτικό θόρυβο στα δικά μου μάτια, οι περισσότερες αφίσες που είναι καρφωμένες στους στύλους των αθηναϊκών λεωφόρων διαφημίζουν τις υποψηφιότητες του Γαβριήλ Σακελλαρίδη για τον Δήμο της Αθήνας και της Ρένας Δούρου για την Περιφέρεια Αττικής.

Το θέμα αυτής της υποκρισίας, της παράκαμψης της συνέπειας λόγων και πράξεων, όταν κάποιος κρίνει ότι η περίσταση το απαιτεί, το έχω θίξει στο παρελθόν και βεβαίως δεν είναι ούτε σπάνιο, ούτε πρωτόγνωρο, ούτε περιορισμένο στην Αριστερά, στην Ελλάδα ή στην πολιτική γενικότερα. Είναι στοιχείο της ανθρώπινης φύσης, εγγενές. Από τον αρχηγό της Κου Κλουξ Κλαν που συνελήφθη στο πίσω κάθισμα αυτοκινήτου να κάνει σεξ με ένα μαύρο, μέχρι τον φωνακλά Νάιτζελ Φαράζ του UKIP που ουρλιάζει κατά της μετανάστευσης και έχει διορισμένη για γραμματέα τη Γερμανίδα γυναίκα του, η υποκρισία είναι παντού, έκφραση της τρικυμιώδους ανθρώπινης κατάστασης, της αλήθειας ότι μέσα στα μυαλά μας δεν ξέρουμε και πάρα πολύ καλά τι είμαστε, τι είναι αυτά που λέμε, κι αν πρέπει όντως να ταιριάζουν μ’ αυτά που κάνουμε.

Σε μία από τις αφίσες της Ρένας Δούρου γράφει το εξής:

«Αν ζεις όπως σου αξίζει, μην κάνεις τίποτα».

Αυτό. Είναι μια πρόταση που με ενθουσίασε, καθώς είναι διαφορετική από τα συνήθη πολιτικά τσιτάτα, έχει αυτή τη σπαραχτικιά αφέλεια των αριστερών συνθημάτων των πολύ συναισθηματικών, αυτών που δικαιολογούν το γιατί οι περισσότεροι ως έφηβοι αυτοχαρακτηριζόμασταν αριστεροί.

Αθέλητα, αν το καλοσκεφτείς (και το ότι έχει κάτι να καλοσκεφτείς είναι από μόνο του αξιομνημόνευτο) υπογραμμίζει ακριβώς αυτή τη διανοητική σύγχυση που επιτρέπει σε ένα αριστερό κόμμα να γεμίζει την πόλη με χαρτονένιες αφίσες.

Γιατί ποιοι νιώθουν ότι τους αξίζει κάτι καλύτερο από αυτό που έχουν; Δεν είναι μόνο οι αγανακτισμένοι που κράδαιναν κρεμάλες στο Σύνταγμα ή οι άλλοι που νομίζουν ότι τα αεροπλάνα τούς ψεκάζουν αέρια που τους κάνουν να σκέφτονται ότι τα αεροπλάνα τούς ψεκάζουν αέρια. Είναι όλοι οι άνθρωποι που πιστεύουν πως η ζωή τους είναι χειρότερη απ’ ό,τι θα μπορούσε να είναι, αν εσωτερικοί ή εξωτερικοί παράγοντες δεν δρούσαν εναντίον της. Από μια οπτική γωνία, μπορεί να είναι όλοι οι άνθρωποι: κανένας δεν είναι απόλυτα ευτυχισμένος, όλοι θέλουν περισσότερα, όλοι ψάχνουν κάτι καλύτερο. Είναι μικρό το λογικό άλμα να πιστέψεις ότι αυτά που θέλεις, ό,τι κι αν είναι αυτά, τα αξίζεις. Από μια άλλη γωνία, δεν είναι κανένας: Ολοι έχουν ευθύνη για την κατάσταση της ζωής τους σ’ ένα βαθμό, και ο βαθμός της ευτυχίας τους εξαρτάται από μια συνισταμένη παραγόντων που μόνο εν μέρει ελέγχουν, αλλά εν μέρει όντως ελέγχουν. Από αυτήν την άποψη, όλοι ζουν όπως τους αξίζει, εξ’ ορισμού.

Το χάσμα ανάμεσα στα δύο οφείλεται στην αμφισημία της λέξης «αξίζει». Το τι πιστεύω ότι δικαιούμαι εγώ από τη ζωή υπαγορεύεται από την ανατροφή, την ηθική, την παιδεία, τον τρόπο που ερμηνεύω τον κόσμο και τους ανθρώπους. Ο αρχηγός της Κου Κλουξ Κλαν πιστεύει ότι δικαιούται να διδάσκει το μίσος κατά των μαύρων στο πιστό του κοινό, και να δικαιούται ταυτόχρονα το κορμί ενός μαύρου άντρα στο πίσω κάθισμα ενός αυτοκινήτου, δεν βλέπει καμία αντίφαση στο θέμα, μέσα στο μυαλό του τα δύο με κάποιον μαγικό τρόπο συμβιβάζονται. Πιστεύει ότι το αξίζει. Ενας λίγο πιο ισορροπημένος άνθρωπος μπορεί να καταλαβαίνει ότι δεν δικαιούται να κάνει ό,τι θέλει, και ότι η συμπεριφορά του μέσα σε μια κοινωνία ανθρώπων περιορίζεται από κανόνες εσωτερικούς και εξωγενείς. Ενας άλλος μπορεί να πιστεύει ότι το μόνο κριτήριο που πρέπει να υπαγορεύει τη συμπεριφορά του είναι το τι γουστάρει κάθε στιγμή. Η πολιτική είναι γεμάτη από αυτούς τους τελευταίους, και το εκλογικό σώμα είναι γεμάτο από τέτοιους επίσης.

Στις 18 και τις 25 Μαΐου, όπως κάνουμε πάντα, θα ψηφίσουμε αυτούς που μας αξίζουν. Κι όπως πάντα, αμέσως μετά θα πιστεύουμε ότι αξίζουμε καλύτερους.

24

Πέντε σκέψεις για την Αθήνα

16/5/2014

Στις μεθαυριανές εκλογές οι πολίτες της χώρας θα επιλέξουν 325 δημάρχους, 13 περιφερειάρχες και μερικές χιλιάδες δημοτικούς συμβούλους, και μ’ αυτή την αφορμή θα ήθελα να γράψω δυο κουβέντες για την πόλη της Αθήνας. Προσέξατε ότι έγραψα “την πόλη της Αθήνας”. Όχι το “δήμο της Αθήνας”. Επειδή ο Δήμος της Αθήνας είναι μια κάπως αυθαίρετη οντότητα στο κέντρο της πόλης, περικυκλωμένη από εφαπτόμενες γειτονιές που είναι επίσης Αθήνα, αλλά ανήκουν σε άλλους δήμους. Όμως δε γίνεται κάποιος να αλλάξει ή να βελτιώσει “το δήμο της Αθήνας”. Τα προβλήματα και οι προκλήσεις μιας μεγάλης πόλης δεν τελειώνουν στα αυθαίρετα αυτοδιοικητικά όρια. Κι αυτό είναι το πρώτο πρόβλημα. Σκέφτομαι τα εξής:

1) Η Αθήνα θα έπρεπε να είναι ένας δήμος.

Αντίθετα με ό,τι θα περίμενε κανείς, η πόλη δεν απέκτησε τους περιφερειακούς της δήμους καθώς ο αστικός ιστός εξαπλωνόταν τον τελευταίο αιώνα -το αντίθετο. Το 1920 στο δήμο της Αθήνας ανήκαν, μεταξύ άλλων, περιοχές όπως η Κηφισιά, το Μαρούσι, η Βουλιαγμένη και το Περιστέρι. Ολόκληρη η τότε κατοικημένη “μητροπολιτική” περιοχή των Αθηνών ήταν ένας δήμος, αλλά καθώς περνούσαν τα χρόνια, η αύξηση του πληθυσμού οδήγησε για κάποιο λόγο στην κατάτμησή της σε περισσότερους -τελευταίο αποσχίστηκε το Γαλάτσι το 1954. Σήμερα, αν τα υπολογίζω σωστά, η μητροπολιτική περιοχή των Αθηνών χωρίζεται σε περίπου 37 δήμους, από τους συνολικά 65 της περιφέρειας Αττικής.

Κατά τη γνώμη μου αυτοί οι 37 θα έπρεπε να είναι ένας.

Σε πόλεις όπως το Λονδίνο, το Παρίσι και τη Νέα Υόρκη ο δήμαρχος διοικεί τις υπηρεσίες που εξυπηρετούν ολόκληρη την πόλη, όχι μόνο το ιστορικό της κέντρο. Καθώς ο αστικός ιστός σε όλες τις μεγάλες πόλεις είναι ενιαίος, η διοικητική κατάτμησή του με παρωχημένα ιστορικά ή και εντελώς αυθαίρετα κριτήρια δεν έχει και πολύ νόημα, και οδηγεί σε φαινόμενα τραγελαφικά, δρόμους στους οποίους δύο διαφορετικοί δήμοι μαζεύουν τα σκουπίδια, μέχρι το νούμερο 56 ο ένας, από εκεί και κάτω ο άλλος.

Το πρόγραμμα “Καλλικράτης” ελάττωσε τον αριθμό των πρωτοβάθμιων οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης από πάνω από χίλιους (δήμους και κοινότητες) σε 325 το 2011, συγχωνεύοντας ακόμα και σχετικά απομακρυσμένα χωριά μεταξύ τους. Αλλά μέσα στην Αθήνα οι συνενώσεις ήταν σχετικά περιορισμένες, με κριτήριο μόνο ένα αυθαίρετο πληθυσμιακό όριο. Πιστεύω ότι αργά ή γρήγορα θα πρέπει αυτός ο αστικός ιστός ο οποίος είναι από όλες τις απόψεις ενιαίος, να γίνει και διοικητικά αδιαίρετος. Για να γίνει η Αθήνα μια μοντέρνα, ελκυστική και ακμάζουσα πόλη θα πρέπει να υλοποιηθούν πολιτικές που θα αφορούν ολόκληρο τον αστικό ιστό, και για να γίνει αυτό θα πρέπει να έχει ενιαία διοίκηση.

Τις πολιτικές αυτές μπορεί κανείς εν μέρει να τις εντοπίσει στο εξαιρετικό βιβλίο “Triumph of the City” του Έντουαρντ Γκλέιζερ, έναν ύμνο για τις πόλεις και την αστικοποίηση, που έχω αναφέρει εδώ ξανά. Σταχυολογώ ενδεικτικά:

2. Η Αθήνα πρέπει να προσελκύσει μετανάστες

Οι πόλεις που ακμάζουν στη Γη έχουν πολύ διαφορετικά χαρακτηριστικά, αλλά ένα είναι κοινό σε σχεδόν όλες: Αποτελούν πηγή έλξης για μετανάστες από το εσωτερικό της χώρας ή από γειτονικές ή μακρινές χώρες. Το παράδειγμα της Σιγκαπούρης, της Νέας Υόρκης, του Σικάγου, του Μπουένος Άιρες στις αρχές του προηγούμενου αιώνα, του Μπάνγκαλορ της Ινδίας, είναι όλα χαρακτηριστικά: Αυτές οι πόλεις ακμάζουν επειδή προσελκύουν νέο αίμα, ταλαντούχους, δημιουργικούς, εργατικούς και φιλόδοξους ανθρώπους που επιλέγουν να μετακομίσουν εκεί για να εκμεταλλευτούν τις ευκαιρίες που τους προσφέρει ένα υγιές αστικό περιβάλλον. Στο Βανκούβερ του Καναδά, μια από τις καλύτερες πόλεις του κόσμου στους περισσότερους δείκτες ποιότητας ζωής, το 1/5 του πληθυσμού είναι Κινεζικής καταγωγής. Καμία πόλη του κόσμου δεν μπορεί να ακμάσει ραγδαία (όπως χρειάζεται να ακμάσει η Αθήνα, επειγόντως), στηριζόμενη μόνο στους υπάρχοντες κατοίκους της και τις γεννετήσιες ορμές τους. Όσες προσπάθησαν να “κλειστούν” στον εαυτό τους, παρήκμασαν (το προαναφερθέν Μπουένος Άιρες, η Θεσσαλονίκη). Μόνο εισαγόμενα μυαλά και φρέσκα εργατικά χέρια μπορούν να αλλάξουν μια πόλη και να την κάνουν πιο πλούσια.

Άντε πες το στον Άρη Σπηλιωτόπουλο και τους ναζί αυτό, να πάθουν αποπληξία.

Όχι, πραγματικά. Πες το τους. Μπορεί όντως να πάθουν αποπληξία.

3. Η Αθήνα πρέπει να αποκτήσει αξιοπρεπή πανεπιστήμια.

Η μόνη επένδυση που αξίζει να γίνεται σε μια πόλη σε κρίση είναι η επένδυση στους ανθρώπους. Όχι στα κτίρια ή στις υποδομές -αυτά έρχονται δεύτερα. Πέρα από τις αυτονόητες συνέπειες της ύπαρξης καλών σχολείων, υπάρχει κι άλλη μία: Τα καλά σχολεία σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης προσελκύουν επιλεκτικούς και μορφωμένους γονείς, ενώ καλά πανεπιστήμια που παράγουν σοβαρό ερευνητικό έργο και ικανούς αποφοίτους προσελκύουν ταλαντούχους φοιτητές και γεννούν καινοτόμες και ζωντανές επιχειρήσεις. Στην Ελλάδα η εκπαίδευση είναι θέμα που ελέγχεται από την κεντρική εξουσία (ενδεχομένως ορθώς), αλλά ίσως με την απελευθέρωση των πανεπιστημίων οι δήμοι να μπορούσαν να παίξουν ένα σημαντικότερο ρόλο εκεί. Η πόλη της Αθήνας θα έπρεπε οπωσδήποτε να έχει πανεπιστήμια παγκόσμιας εμβέλειας (όπως έχουν η Κωνσταντινούπολη ή το Τελ Αβίβ, ας πούμε), ενώ καλό θα είναι κάποια στιγμή οι Έλληνες μαθητές να πάψουν να βγαίνουν κάτω από τις μεσαίες θέσεις των μετρήσεων του ΟΟΣΑ.

4. Η Αθήνα πρέπει να ψηλώσει.

O Γκλέιζερ εξηγεί με πολυάριθμα παραδείγματα ότι οι πόλεις με εξαιρετικά αυστηρούς πολεοδομικούς κανονισμούς καταλήγουν -αν κάνουν όλα τα υπόλοιπα σωστά- να γίνουν πάρα πολύ ακριβές και, ως εκ τούτου, να μην μπορούν να προσελκύσουν νέους και δραστήριους επαγγελματίες της μεσαίας τάξης ή να κρατήσουν τους φτωχότερους κατοίκους τους. Πόλεις όπως το Σικάγο, που απελευθερώνουν σχετικά εύκολα τη δόμηση και χτίζουν ψηλά κτίρια για να καλύψουν τη ζήτηση, δημιουργώντας ταυτόχρονα έτσι ένα ζωντανό αστικό πυρήνα (και γλιτώνοντας την ενεργοβόρα κατάρα των προαστίων), αναπτύσσονται γρήγορα. Στην περίπτωση της Αθήνας που παρακμάζει δεν λείπουν τα τετραγωνικά. Αν όμως ποτέ αρχίσει η πόλη να αναπτύσσεται ξανά, αυτή η ανάπτυξη δεν πρέπει να γίνει σε πλάτος, γεμίζοντας με πενταόροφες πολυκατοικίες όλες τις πεδιάδες και τους λόφους της Αττικής, όπως γινόταν ως τώρα, αλλά σε ύψος. Θα πρέπει να επιβληθούν οι απαραίτητες πολεοδομικές παρεμβάσεις για να γίνουν τα τετράγωνα μεγαλύτερα, οι δρόμοι πλατύτεροι, τα πεζοδρόμια μεγαλύτερα και, κυρίως, τα κτίρια ψηλότερα μέσα ή κοντά στο κέντρο της πόλης (στον Ελαιώνα ή αλλού). Δεδομένης της συνεχιζόμενης οικοδομικής μιζέριας, και της πληθώρας άδειων και ετοιμόρροπων κτιρίων στο κέντρο της, ίσως να ήταν χρήσιμες και πιο δραστικές λύσεις σ’ αυτό τον τομέα.

5. Η καταπολέμηση του NIMBY

ΝΙΜΒΥ σημαίνει “not in my back yard”, το φαινόμενο κατά το οποίο οποιοσδήποτε ιδιοκτήτης αντιδρά σε οτιδήποτε κάνει τη ζωή του στην πόλη χειρότερη, από τον κάτοικο της Κερατέας που δεν θέλει τον ΧΥΤΑ μέχρι το γείτονα που κάνει προσφυγή στα δικαστήρια επειδή ο απέναντι θέλει να χτίσει στο οικόπεδό του και θα του κόψει τη θέα. Το καλύτερο χαρακτηριστικό της πόλης είναι ότι φέρνει ανθρώπους -και ταλέντα, και ιδέες- πιο κοντά, κάτι ελάχιστα χρήσιμο όταν οι πολίτες αυτοπεριχαρακώνονται στα μικροσυμφέροντά τους και αδιαφορούν για το κοινό, ευρύτερο συμφέρον. Στην Ελλάδα το NIMBY είναι αυτονόητος τρόπος κοινωνικής συμπεριφοράς -και μια μόνιμη τροχοπέδη για κάθε ανάπτυξη. Όλα τα προηγούμενα μπορούν να τα διεκδικήσουν οι νικητές αυτής ή της επόμενης Κυριακής. Ετούτο το τελευταίο, όμως, είναι κυρίως δουλειά των ψηφοφόρων.

25

Γιατί οι Έλληνες πολιτικοί αρχηγοί είναι κακοί πολιτικοί

23/5/14

Στο βιβλίο του Μάικλ Ιγκνάτιεφ «Fire and Ashes», ο Καναδός πρώην πολιτικός περιγράφει το επάγγελμα ως εξής:

«Η δουλειά του πολιτικού είναι να εντοπίζει αυτά που είναι κοινά ανάμεσά μας και μετά να εντάσσει αυτή την κοινή μας ζωή στον χαρακτήρα των θεσμών της».

Ο Ιγκνάτιεφ, ένας έξυπνος άνθρωπος, καθηγητής του Χάρβαρντ και, από όσο πρόλαβα να διαπιστώσω πέρυσι, συμπαθέστατος κύριος, ήταν ένας πολύ κακός πολιτικός. Κατάφερε να βρεθεί αρχηγός του κόμματος των Φιλελευθέρων το 2008 και στις εθνικές εκλογές του 2011 να χάσει όχι μόνο την πρωθυπουργία, αλλά και την έδρα του στο Κοινοβούλιο. Δεν υλοποίησε καμία ουσιαστική πολιτική, στήριξε την κυβέρνηση στη λάθος στιγμή, δεν την έριξε όταν έπρεπε και δεν απάντησε αποτελεσματικά στις επιθέσεις των αντιπάλων του.

Κι αυτή είναι μια καλή αφορμή να μιλήσουμε για τους δικούς μας πολιτικούς αρχηγούς. Δεν ξέρω αν είναι καλοί άνθρωποι, και πιθανότατα κανείς τους δεν είναι χαζός. Αλλά είμαι πλέον πεπεισμένος ότι σχεδόν όλοι είναι κακοί πολιτικοί.

Πώς μετράς όμως αν είναι κάποιος «καλός»; Η περιγραφή του Ιγκνάτιεφ είναι ένα μέτρο, η ρήση του Μαξ Βέμπερ περί «ηγετών και ηρώων, με τη νηφάλια έννοια του όρου» είναι ένα άλλο, αλλά υποθέτω πως το κριτήριο πρέπει να βρίσκεται κυρίως στο κέντρο ενός διαγράμματος Venn που αναπαριστά τρεις κύκλους: το συμφέρον του ίδιου του πολιτικού, το συμφέρον του κόμματός του και το συμφέρον της χώρας.

Αναπόφευκτα κάθε τέτοια κρίση έχει έναν βαθμό υποκειμενικότητας. Μα αν βάλουμε κάτω τα πεπραγμένα τριών πιο προβεβλημένων Ελλήνων αρχηγών, ας πούμε, βλέπουμε μόνο καριέρες γεμάτες με λάθη, γκάφες και τερατώδη εγώ.

Ο Αντώνης Σαμαράς είναι ένας κακός πολιτικός ακόμα κι αν προσπεράσουμε το Μακεδονικό, τους διορισμούς συντοπιτών, τις επιλογές ακροδεξιών συμβούλων, την εμμονή σε πράξεις νομοθετικού περιεχομένου, την ελλιπέστατη παρουσία στο Κοινοβούλιο, και απλά πάμε στη θητεία του ως αρχηγού της Ν.Δ. Το 2011, ας πούμε, καθώς η χώρα βούλιαζε στο χάος, ο Σαμαράς είχε την ευκαιρία να συμφωνήσει σε μια συγκυβέρνηση ΠΑΣΟΚ-Ν.Δ. με 250 βουλευτές, που θα υλοποιούσε τις αναγκαίες μεταρρυθμίσεις. Αρνήθηκε και συνέχισε να αντιπολιτεύεται με αντιμνημονιακό σθένος. Το 2012 ελάττωσε την εκλογική δύναμη της Ν.Δ. στο μισό. Το 2014 τι έχουμε; Συγκυβέρνηση ΠΑΣΟΚ-Ν.Δ. που προσπαθεί να υλοποιήσει τις ίδιες μεταρρυθμίσεις, αλλά ευνουχισμένη και ασθμαίνουσα, με μόνο 152 βουλευτές, έτοιμη με το παραμικρό να πέσει. Αλλά έχει τον Αντώνη Σαμαρά για πρωθυπουργό. Ενας πολιτικός που βάζει το προσωπικό του συμφέρον τόσο εμφατικά μπροστά από της χώρας και των πολιτών, ακόμα κι αν κατορθώνει (τσάτρα πάτρα) τελικά να το εξυπηρετήσει (το προσωπικό του συμφέρον), είναι ένας κακός πολιτικός.

Ο Βαγγέλης Βενιζέλος έχει να παρουσιάσει μια σειρά από επιλογές οι οποίες σε κάποια άλλη χώρα πιθανότατα θα τον είχαν θέσει εκτός πολιτικής πολλά χρόνια πριν. Η συμπεριφορά του στο θέμα των ταυτοτήτων, στην αναθεώρηση του άρθρου 16, ο ρόλος του στον νόμο περί ευθύνης υπουργών, στη νομοθετική αποτύπωση της διαπλοκής των ΜΜΕ με το κράτος, στη διαγραφή των χρεών των ΠΑΕ, στο σκάνδαλο Proton, στο προβληματικό Σύνταγμα του 2001, στην ιστορία της λίστας Λαγκάρντ, οι παλινωδίες στις διαπραγματεύσεις με την τρόικα, οι πρόσφατοι εκβιασμοί περί αποχώρησης από την κυβέρνηση, είναι όλα σταθμοί μιας πολιτικής καριέρας που μοιάζει τοξική για το κόμμα, τη χώρα και το πολίτευμα το ίδιο.

Ο Αλέξης Τσίπρας έχει ελαφρυντικά επειδή διευθύνει ένα κόμμα με πολύ μικρότερη οργάνωση, το οποίο καλείται να διαχειριστεί μια απότομη διόγκωση. Σ’ αυτή την προσπάθεια όμως, κατορθώνει να κάνει σχεδόν τα πάντα λανθασμένα. Ο ΣΥΡΙΖΑ εξακολουθεί να είναι ένα συνονθύλευμα ετερόκλητων συνιστωσών, με το κάθε στέλεχος να έχει δικιά του αντίληψη για την οικονομική πολιτική και όλο το θάρρος να την εκφράσει. Η στροφή του κόμματος προς τον ακραίο λαϊκισμό που υπόσχεται τα πάντα, μια ευθεία επιλογή του Τσίπρα, είναι εύκολη μα πολύ επικίνδυνη. Είναι μια πολιτική δοκιμασμένη, που όταν αποτυγχάνει, καταδικάζει το κόμμα (δεκάδες παραδείγματα υπάρχουν) κι όταν πετυχαίνει, οδηγεί τη χώρα στην πτώχευση (ΠΑΣΟΚ). Τα κακά αγγλικά και οι σοβαρές ελλείψεις σε γνώσεις Ιστορίας, ελληνικής νομοθεσίας και διεθνών σχέσεων του ίδιου παραμένουν βαρίδια με συνέπειες μέχρι τώρα μόνο ανεκδοτολογικές. Και το πρόσφατο φιάσκο με τις επιλογές των ψηφοδελτίων δείχνει ότι, δύο χρόνια μετά, η αξιωματική αντιπολίτευση εξακολουθεί να μην έχει επαρκή στελέχη ή οργάνωση για να λειτουργεί αποτελεσματικά ως αντιπολίτευση – πόσο μάλλον ως κυβέρνηση.

Αν δεχθεί κάποιος τα παραπάνω και τα πολλά περισσότερα που δεν χωράνε εδώ ως τεκμήρια ανικανότητας, θα αναρωτηθεί: Πώς φτάνουν αυτοί οι άνθρωποι να είναι αρχηγοί κομμάτων, να διαφεντεύουν τύχες, να διαμορφώνουν το μέλλον της χώρας;

Η απάντηση είναι απλούστατη: Είμαστε πάρα πολύ κακοί ψηφοφόροι.

26

26. Οι 7 λόγοι για τους οποίους ο ΣΥΡΙΖΑ δεν είναι κυβέρνηση σήμερα

30/5/14

Η πολιτική δεν συμπαθεί τα κενά, κι έτσι διάφορα μορφώματα έσπευσαν να διεκδικήσουν μια θέση στο μεταπτωχευτικό status quo της χώρας. Γιατί τότε έχουμε ακόμα κυβέρνηση προερχόμενη από τα ίδια δύο κόμματα που κυβερνούν 40 χρόνια τώρα; Δεδομένου ότι οι περισσότεροι Ελληνες είναι γαλουχημένοι στις σοσιαλιστικές αρχές που αναπαράγονταν καθεστωτικά από τον πελατειακό δικομματισμό, θα περίμενε κανείς μεγάλο κομμάτι της κοινής γνώμης να στραφεί προς τον ΣΥΡΙΖΑ, τον απόγονο της διαχρονικά συμπαθούς «ευρώφιλης» και μετριοπαθούς Αριστεράς κι αυτό, πράγματι, έγινε. Αλλά όχι αρκετά. Στις ευρωεκλογές της περασμένης Κυριακής ο ΣΥΡΙΖΑ, παρά τη «χαλαρή» ψήφο και την ιλιγγιώδη φθορά της κυβέρνησης, δεν διεύρυνε την εκλογική του βάση και δεν συγκέντρωσε ρεύμα ικανό για να διεκδικήσει άμεσα τη λαϊκή εντολή. Γιατί;

Νομίζω ότι φταίει ο συνδυασμός των παρακάτω:

1. Ο ΣΥΡΙΖΑ δεν εκπροσωπεί το «νέο». Στη ρητορική του τονίζει ότι πρόκειται για «εναλλακτική» επιλογή από τον παραδοσιακό αποτυχημένο δικομματισμό και ότι «η Αριστερά δεν κυβέρνησε ποτέ», τοποθετήσεις που έχουν σοβαρά προβλήματα: Πρώτον, ο ΣΥΡΙΖΑ και τα προγονικά του σχήματα είναι εγγενές μέρος του πελατειακού «συστήματος» -τα μέλη του και οι οικογένειές τους κατά κανόνα διορισμένοι σε θέσεις του Δημοσίου, ας πούμε- ενώ μέρος του πολιτικού του προσωπικού πλέον προέρχεται απ’ ευθείας από την καρδιά του συστημικού ΠΑΣΟΚ. Δεύτερον, η πολιτική που ευαγγελίζεται (μεγάλο κράτος, υψηλή φορολογία, κρατικοποιήσεις, κ.λπ.) είναι ολόιδια με την πολιτική που ακολούθησε ο πελατειακός δικομματισμός σε προηγούμενες δεκαετίες και οδήγησε στην πτώχευση, με μόνη παραλλαγή το «εμείς θα τα κάνουμε καλύτερα». Δεν μπορείς να υπόσχεσαι την Ελλάδα του 1985 ή του 2006, μιμούμενος ακόμα και τη χροιά της φωνής του Ανδρέα Παπανδρέου και να αυτοαποκαλείσαι «νέος».

2. Ο Αλέξης Τσίπρας είναι ανεπαρκής. Τα κόμματα στην Ελλάδα είναι προσωποκεντρικά, και στο πρόσωπο του Αλέξη Τσίπρα ο ΣΥΡΙΖΑ έχει βρει έναν αρχηγό που χωλαίνει. Ο κύριος Τσίπρας, αν και νέος και επικοινωνιακά σχετικά καλός, στερείται ολοσχερώς κάποιου ιδιαίτερου ρητορικού χαρίσματος ή μιας λαϊκής γοητείας που σαγηνεύει τα πλήθη -σαν αυτή του προτύπου του, του προαναφερθέντος Παπανδρέου- ενώ κυρίως στερείται και του θεωρητικού και γνωστικού υπόβαθρου των περισσότερων Ελλήνων πολιτικών αρχηγών, κάτι που θα έδινε στον λόγο του περισσότερο βάθος, στα επιχειρήματά του μεγαλύτερη ισχύ, και θα τον προστάτευε κι από τις πολλές και σοβαρές γκάφες που κάνει, ακόμα και στη μία γλώσσα που γνωρίζει επαρκώς.

3. Τα στελέχη του ΣΥΡΙΖΑ είναι λίγα και ανεξέλεγκτα, με αποτέλεσμα η εικόνα του κόμματος να είναι θολή και πολυφωνική, ενώ ταυτόχρονα η οργάνωσή του μοιάζει χαώδης. Για κάθε Δούρου υπάρχουν δέκα Λαφαζάνηδες, και για κάθε Παπαδημούλη ένας Μηλιός. Το πρόβλημα φαίνεται και στις κοτσάνες στελεχών στα παράθυρα, που υπογραμμίζουν την έλλειψη οικονομικού προγράμματος ή έστω επαρκούς αντίληψης του ελληνικού προβλήματος, και σε γκάφες όπως το πρόσφατο φιάσκο της συμπλήρωσης ψηφοδελτίων για τις αυτοδιοικητικές εκλογές και τις ευρωεκλογές, ή η πρόσφατη αποτυχημένη πρόταση δυσπιστίας κατά του υπουργού Οικονομικών.

4. Δεν έχει επαφή με την κοινωνία. Αυτό είναι σχετικό με το προηγούμενο: Ο ΣΥΡΙΖΑ δεν έχει αξιόπιστες και ενεργές τοπικές οργανώσεις με επαφές και οργανικές σχέσεις με τις τοπικές κοινωνίες (πώς νομίζετε ότι έβγαλε 8% η «Ελιά») και, αντίθετα με τις επικλήσεις της αμεσοδημοκρατίας και άλλους αριστερούς μύθους, στην πράξη λειτουργεί εντελώς υδροκέφαλα: Ολες οι αποφάσεις παίρνονται στην Κουμουνδούρου. Κι όταν αυτό δεν γίνεται, προκύπτουν Καρυπίδηδες.

5. Εμμένει στην αριστερή ρητορική, παρόλο που είναι πλέον ένα ευρύτερο λαϊκιστικό κίνημα. Ο ΣΥΡΙΖΑ εξακολουθεί να μιλάει τη γλώσσα των ΕΑΑΚ, με «ανατροπές» και «επαναστάσεις», πράγματα που ξενίζουν μια μερίδα ψηφοφόρων που κατά τα άλλα δεν θα είχαν και πολλές διαφωνίες με την απλοϊκή λαϊκίστικη ατζέντα του κόμματος.

6. Εχει ξεχειλώσει το «μνημόνιο». Η λέξη αυτή έχει για πάντα μαγαριστεί στην ελληνική γλώσσα. Βεβαίως αυτή την ισοπέδωση της οικονομικής πραγματικότητας σε μια βολική λέξη-βελζεβούλ την ξεκίνησε ο σημερινός πρωθυπουργός, αλλά ο ΣΥΡΙΖΑ που ανέλαβε τον αντιμνημονιακό μανδύα ακολούθως την ξεχείλωσε, της τίναξε τα πρέκια. Ενα μέρος του εκλογικού σώματος (πιθανότατα μικρό, αλλά όχι απαραίτητα «χαμένο» εκλογικά), αντιλαμβάνεται ότι αυτή η λαϊκίστικη υπεραπλούστευση του προβλήματος της χώρας, μαζί με την ένδεια ιδεών και προτάσεων για τη λύση του, δείχνουν έλλειψη σοβαρότητας εφάμιλλης κομμάτων πολύ μικρότερων και γραφικότερων.

7. Ο πόλεμος από τα επονομαζόμενα «καθεστωτικά» media. Το ότι η Ελλάδα είναι τελευταία στην Ευρωπαϊκή Ενωση στην ελευθερία του Τύπου (σύμφωνα με το Freedom House) και ταυτόχρονα τελευταία σε χρήση του Ιντερνετ, δείχνει ότι το εκλογικό σώμα είναι συγκριτικά ανενημέρωτο και ευάλωτο σε ποδηγέτηση – και οι περισσότεροι φορείς της είναι προς το παρόν εχθρικοί απέναντι στον ΣΥΡΙΖΑ.

27

Το άγνωστο θύμα της κρίσης: Η επικοινωνία

6/6/14

Θυμάμαι με νοσταλγία φίλους και γνωστούς που έλεγαν, τα παλιά αθώα χρόνια, το 2010 ή το 2011, ότι η κρίση μπορεί να είναι και αφορμή για να διορθωθούν τα πράγματα σε τούτη τη χώρα, ότι δεν μπορεί, κάτι καλό θα βγει τελικά. Γλυκούληδες.

Στην πράξη η κρίση έχει αποκαλύψει το πραγματικό πρόσωπο του εκλογικού σώματος, ενώ οι φωνές που ακούγονται πλέον είναι σχεδόν αποκλειστικά οι πιο απλοϊκές, δυνατές και ολιγοσύλλαβες. Η γλώσσα που χρησιμοποιούν αυτές οι φωνές, δε, είναι ένα φαινόμενο άξιο μελέτης.

Οπως γνωρίζει οποιοσδήποτε έχει πάει σχολείο ή πανεπιστήμιο ή γενικότερα ζει στη χώρα χωρίς να είναι κλεισμένος μέσα στο σπίτι του, οι Ελληνες δεν είμαστε ιδιαίτερα ευγενείς, είμαστε κάπως φωνακλάδες, κατά κανόνα αγενείς και βωμολόχοι. Δεν είμαστε οι πιο φωνακλάδες του κόσμου, ούτε οι πιο αγενείς, αλλά δεν είμαστε αγγελούδια, είμαστε στρυφνοί και περίεργοι, και βρίζουμε πολύ.

Η αγένεια και η χυδαιολογία ήταν πάντα καίριο στοιχείο της επικοινωνίας μεταξύ μας. Πλέον, όμως, η χυδαιολογία και η αγένεια ξεχειλίζουν από τα γήπεδα και τις καφετέριες και εισβάλλουν στο δημόσιο λόγο -και στη Βουλή- σταδιακά και ακατάσχετα και, απ’ ό,τι φαίνεται, αναπόφευκτα.

Μπορεί να μην είναι εύκολα αντιληπτός ο εκχυδαϊσμός του δημόσιου λόγου επειδή είναι σταδιακός, δεν ξεκινά από το μηδέν, έχει προϊστορία. Θυμόμαστε χυδαιότητες από τις καλές εποχές κιόλας, τη θέα του Γιώργου Βουλγαράκη να απολαμβάνει τα συνθήματα μελών της ΔΑΠ, που υπόσχονταν τραγουδιστά να κάνουν γλυκό έρωτα σε μέλη της ΠΑΣΠ, ας πούμε. Αλλά πλέον αυτά τα φαινόμενα είναι πιο συχνά, και η χυδαιότητα είναι παρούσα στις περισσότερες εκφράσεις δημοσίου λόγου, ενίοτε ντυμένη με κανονικότατες βωμολοχίες της εξέδρας. Οσο η απόσταση της εξέδρας από την πολιτική ζωή μειώνεται, το λεξιλόγιο εξομοιώνεται.

Αναφέρομαι σε πράγματα που ακούσαμε στην ομιλία του Αχιλλέα Μπέου μετά τη νίκη του στον δεύτερο γύρο των δημοτικών εκλογών ή σε όσα διαβάσαμε στην απάντηση του Γιάννη Μώραλη στη Γιάννα Αγγελοπούλου, που χρησιμοποιούσαν τη γνώριμη passive-aggressive-μάγκικη γλώσσα των ανακοινώσεων έπειτα από αγώνα στον οποίο η διαιτησία αδίκησε την ομάδα μας.

Αλλά τα βλέπουμε, φυσικά, και στα «σκάσε, ρε λιγδιάρη» του προφυλακισμένου αρχηγού νεοναζιστικού κόμματος μέσα στη Βουλή και στα «σκάστε, ρε αδερφάρες» νεοναζί βουλευτών προς συναδέλφους τους και στο γενικότερο τραμπουκομάγκικο ύφος των μελών της φασιστικής οργάνωσης. Επίσης, στο σκίτσο του Γιάννη Καλαϊτζή με τον παραμορφωμένο Σόιμπλε, ζωγραφισμένο κίτρινο σαν τον κύριο Μπερνς από τους Simpsons, να κραδαίνει έναν τριχωτό φαλλό στο πρωτοσέλιδο καθημερινής εφημερίδας.

Ή και στον μεστό λόγο προέδρου φαρμακευτικού συλλόγου που υποσχόταν πως «11.000 φαρμακεία θα είναι ο τάφος σας».

Οσο περνά ο καιρός, αυτά θα τα βλέπουμε πιο συχνά, ενώ είμαι βέβαιος ότι δεν αργεί η ώρα που θα πέσουν και επισήμως φάπες μέσα στην αίθουσα του Κοινοβουλίου (απ’ έξω έχουν πέσει ήδη, και πρόσφατα, σε επεισόδιο με πρωταγωνιστή τον υιό Μπαλτάκο). Μπορεί να δούμε και βουλευτές να ανάβουν καπνογόνα, φωνάζοντας συνθήματα ημίγυμνοι, χοροπηδώντας στα έδρανα. Φυσικά, όπως όλα τα φαινόμενα, κι ετούτο δεν έχει να κάνει μόνο με την έκφρασή του. Οι βρισιές, η επιθετική εκφορά και η κατάργηση κάθε διαλόγου είναι εκφράσεις που σημαίνουν κάτι: τον ευτελισμό κάθε είδους επικοινωνίας. Ουσιαστικά την κατάργηση της επικοινωνίας. Οταν ο δημόσιος διάλογος μετατρέπεται σε τσακωμό, βρισίδια και κλωτσοπατινάδα, η επικοινωνία παύει και η ανθρώπινη γλώσσα μετατρέπεται από εργαλείο σε όπλο. Βρίζοντας, ουρλιάζοντας και προσβάλλοντας, τα καμάρια του λαού, η αφρόκρεμα, οι εκλεκτοί και οι εκλεγμένοι, οι άνθρωποι που για τον έναν ή τον άλλο λόγο βρέθηκαν μπροστά σε μια κάμερα ή σε ένα κασετοφωνάκι να αρθρώνουν δημόσιο λόγο, μετατρέπουν τη συζήτηση σε βία.

Υπάρχει η άκυρη δικαιολογία πως ακραίες καταστάσεις μπορούν να φέρουν κάθε άνθρωπο εκτός εαυτού και, καθώς ζούμε ακραίες καταστάσεις, δικαιολογούνται οι άνθρωποι να είναι πιο επιθετικοί και χυδαίοι. Αυτή η αντίληψη θεωρεί την ευγένεια περιττό φτιασίδωμα, πολυτέλεια που μπορεί εύκολα να την ξεφορτωθεί κανείς όταν πιστεύει ότι οι συνθήκες δεν σηκώνουν φτιασιδώματα. Είναι πολλοί που την ενστερνίζονται. Γι’ αυτό ο χολερικός λόγος των νεοναζί είναι ακριβώς αυτό που θέλουν οι χολερικοί ψηφοφόροι τους – πιστεύουν ότι η δύσκολη κατάστασή τους μόνο με τέτοια λόγια περιγράφεται, επειδή δεν ξέρουν άλλα. Μα φυσικά δεν είναι έτσι. Η ευγένεια και η αξιοπρέπεια δεν είναι ένα έξτρα μπόνους κερασάκι της ανθρώπινης επικοινωνίας, που το χρησιμοποιούμε μόνο όταν είμαστε χορτάτοι. Είναι εγγενές στοιχείο της προσωπικότητας του ατόμου.

Κι έτσι, ο επικοινωνιακός βόθρος στον οποίο βουλιάζει ο ελληνικός δημόσιος λόγος δείχνει πεντακάθαρα το επίπεδο της προσωπικότητας των ατόμων που συμμετέχουν σ’ αυτόν.

28

Στη singularity δεν θα υπάρχουν χρυσαυγίτες

13/6/14

Τις τελευταίες ημέρες, μεταξύ άλλων, συνέβησαν τα εξής: Ενας γενναίος ανασχηματισμός έδειξε ότι ο πρωθυπουργός κατανόησε τα μηνύματα των ευρωεκλογών και αφουγκράστηκε τη θέληση του εκλογικού σώματος, τοποθετώντας περισσότερες τηλεπερσόνες, πρώην αθλητές και στελέχη του ΠΑΣΟΚ σε καίρια υπουργεία. Ο βουλευτής Τέρενς Κουίκ κατέθεσε ερώτηση προς τον αρμόδιο υπουργό για το ότι το εθνόσημο της εθνικής ομάδας ποδοσφαίρου είναι ραμμένο στις φανέλες ανάποδα.

Ενας κύριος Δαραβίγκας, γνωστός από την τηλεοπτική εκπομπή του δημοσιογράφου Στέφανου Χίου, διορίστηκε (προσωρινά) αντιπρόεδρος του ΟΚΑΝΑ.

Ενας μετανάστης από τη Γουινέα έλαβε πολιτικό άσυλο στο Βέλγιο, επειδή κινδύνευε στη χώρα προέλευσής του. Η χώρα προέλευσής του δεν ήταν η Γουινέα· ήταν η Ελλάδα. Σε ρεπορτάζ του Euronews, o μετανάστης εξιστόρησε τις απειλές και τις επιθέσεις που υπέστη από συμμορίες νεοναζί, καθώς και την εξευτελιστική μεταχείριση που γνώρισε από την αστυνομία. Σύμφωνα με το ρεπορτάζ, ο μετανάστης είχε λάβει άσυλο και στην Ελλάδα.

Κατά την τελετή παράδοσης-παραλαβής στο υπουργείο Δημόσιας Τάξης, το αρμόδιο να προστατεύει μεταξύ άλλων και τον συγκεκριμένο μετανάστη, ο απερχόμενος υπουργός Νικόλαος Δένδιας, ο οποίος μετακινείται σε άλλο, καλύτερο υπουργείο, παραδίδοντας σε πρώην αθλητή έλαβε ένα χιουμοριστικό δώρο: μια αίτηση ασύλου με τα στοιχεία του συμπληρωμένα. Το βρήκε πολύ επιτυχημένο. Καμία ειρωνεία δεν έγινε αντιληπτή.

Τις προάλλες, επιστήμονες από το Πανεπιστήμιο του Ρέντινγκ ανακοίνωσαν ότι για πρώτη φορά ένα πρόγραμμα ηλεκτρονικού υπολογιστή κατόρθωσε να περάσει το «τεστ Τούρινγκ», μια δοκιμασία που σχεδίασε ο μαθηματικός Αλαν Τούρινγκ το 1950, κατά την οποία μηχανές προσπαθούν να πείσουν ανεξάρτητους κριτές ότι δεν είναι μηχανές. Αν και η ανακοίνωση αμφισβητήθηκε έντονα, μου θύμισε την αναπόφευκτη λύση του προβλήματος της χώρας –εκφράσεις του οποίου είναι τα παραπάνω– και όλων των προβλημάτων γενικότερα.

Λίγα χρόνια μετά την επινόηση του «τεστ Τούρινγκ», ένας άλλος μαθηματικός, ο Τζον φον Νόιμαν, εισήγαγε την ιδέα της «τεχνολογικής μοναδικότητας», της χρονικής στιγμής κατά την οποία η τεχνητή νοημοσύνη μιας μηχανής θα ξεπεράσει την ανθρώπινη νοημοσύνη. Μπορεί να μοιάζει με παλαβή ιδέα, αλλά και το αεροπλάνο κάποτε παλαβή ιδέα ήταν. Αν βάλει κανείς κάτω τον εκθετικό ρυθμό με τον οποίο εξελίσσεται η υπολογιστική ισχύς των ηλεκτρονικών υπολογιστών, μπορεί να συμπεράνει ότι τα τεχνολογικά άλματα που μας χωρίζουν από τη «μοναδικότητα» δεν είναι μόνο εφικτά – είναι και πιθανά. Ο επιστήμονας και εφευρέτης Ρέι Κουρτσβάιλ εδώ και πολλά χρόνια έχει προβλέψει ότι το χρονικό αυτό σημείο θα έρθει περίπου το 2045. Ερευνητές που συγκεντρώθηκαν σε σχετικό συνέδριο το 2012 πρόβλεψαν ότι την περιμένουν γύρω στο 2040.

Αυτό σημαίνει ότι σε περίπου 30 χρόνια θα πάψουμε να ασχολούμαστε με τους χρυσαυγίτες και τους ακροδεξιούς υπουργούς και την επόμενη πτώχευση και το πότε θα γίνουν εκλογές και, εδώ που τα λέμε, με το Μουντιάλ. Το ενδιαφέρον με τη μοναδικότητα είναι το εξής: Ο,τι υπήρχε, παύει να υπάρχει όπως το ξέραμε. Κανείς δεν μπορεί να φανταστεί πώς θα είναι η ζωή στον πλανήτη Γη όταν θα υπάρχει αυτή η τεχνολογία διαθέσιμη, τι θα σημαίνει για τις ανθρώπινες κοινωνίες, για τις πολιτικές δομές, για τα κράτη, για τη φύση. Δεν έχουμε ιδέα.

Τη στιγμή του χρόνου που η νοημοσύνη παύει να είναι μονοπώλιο του Homo sapiens και αναπτύσσεται ανεξάρτητα σε ένα μέσο που δεν έχει τους φυσικούς περιορισμούς των ανθρωπίνων όντων, η εξέλιξη της έρευνας, της επιστήμης, της τεχνολογίας και της γνώσης ξεφεύγουν από τον έλεγχό τους. Οι μηχανές που θα υπάρχουν τότε θα αρχίσουν να εξελίσσονται και να μαθαίνουν ανεξάρτητα από εμάς, με κριτήρια και κίνητρα που δεν μπορούμε να φανταστούμε. Μελλοντολάγνοι όπως ο Κουρτσβάιλ πιστεύουν πως αυτό είναι για καλό: Οι άνθρωποι θα συμμετάσχουν σε αυτή την εξέλιξη, λένε, θα γίνουν ένα με τις μηχανές και θα κατακτήσουν ακόμα και την αθανασία. Υπάρχουν και άλλοι, όπως ο φιλόσοφος Νικ Μπόστρομ από το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, που πιστεύουν πως οι μηχανές αυτές δεν θα έχουν κανένα λόγο να μας μετατρέψουν σε υπερανθρώπους και το πιο πιθανό θα είναι να μας εξαφανίσουν είτε κατά λάθος, όπως εμείς πατάμε τα μυρμήγκια καθώς προχωράμε στο πεζοδρόμιο, είτε για να χρησιμοποιήσουν τα μόριά μας για τους δικούς τους, ακατανόητους σε εμάς σκοπούς. Εγώ νομίζω ότι έργα τέχνης σαν την πρόσφατη κινηματογραφική ταινία «Her» του Σπάικ Τζονζ και το κόμικς «Watchmen» του Αλαν Μουρ έχουν μαντέψει σωστά τι θα κάνουν εκείνες οι τεχνητές νοημοσύνες, όταν εξελιχθούν τόσο ώστε να απομακρυνθούν αρκετά από τις δικές μας, τις μικρές και πεπερασμένες: θα φύγουν.

Και αν κάποιες από αυτές βρίσκονται σε εμβρυϊκή κατάσταση σήμερα στους υπολογιστές και στα κινητά μας, και βλέπουν τις ειδήσεις στο ίδιο Ιντερνετ που κοιτάζουμε κι εμείς, είμαι σίγουρος για ένα πράγμα:

Ανυπομονούν.

29

Αποχαιρετώντας σιγά σιγά την ελευθερία της έκφρασης

20/6/14

Σ​​τη χώρα μας έχουμε ένα πρόβλημα με τα όρια. Εδώ τα όρια είναι ένα από τα δύο: είτε ξεχειλωμένα είτε αρτηριοσκληρωτικά. Αυτό ισχύει για όλα. Ισχύει και για το θέμα της ελευθερίας της έκφρασης.

Οι πολίτες πρέπει να είναι ελεύθεροι να εκφράζουν τις ιδέες και τις απόψεις τους χωρίς να αντιμετωπίζουν διώξεις γι’ αυτό, και αυτό είναι κάτι κατοχυρωμένο σε όλα τα δημοκρατικά Συντάγματα που έχουν γραφτεί τους τελευταίους αιώνες, συμπεριλαμβανομένου και του δικού μας.

Το πρόβλημα είναι ότι η «ελευθερία της έκφρασης» ως έννοια είναι πράγμα δύσκολο να οριστεί ακριβώς. Το πού βρίσκονται τα όριά της χωράει κουβέντα και ερμηνείες. Ακριβώς αυτή την ασάφεια εκμεταλλεύονται καθεστώτα που βρίσκουν τη δημοκρατία λίγο περιοριστική και άβολη, και τα σφίγγουν αυτά τα όρια κατά πώς τους συμφέρει.

Κάτι τέτοιο παρατηρείται σήμερα, ας πούμε, στην Ουγγαρία.

Η Ουγγαρία, ως γνωστόν, είναι ένα κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ενωσης και του ΝΑΤΟ. Από το 2010 έχει για πρωθυπουργό τον πρώην φιλελεύθερο και νυν λαϊκιστή και εθνικιστή Βίκτορ Ορμπαν, ο οποίος κέρδισε και στις φετινές εκλογές, αν και με μικρότερο ποσοστό. Τις τελευταίες ημέρες στη χώρα του, μεταξύ άλλων:

Ενας τηλεοπτικός σταθμός καταδικάστηκε επειδή σε δελτίο ειδήσεων αποκάλεσε το ακροδεξιό κόμμα Jobbik «ακροδεξιό».

Ενας δημοσιογράφος απολύθηκε από site που ανήκει στη Magyar Telecom, το πρώην κρατικό τηλεπικοινωνιακό μονοπώλιο, που διατηρεί στενές σχέσεις με την κυβέρνηση, μετά τη δημοσίευση στοιχείων για ένα κυβερνητικό σκάνδαλο.

Το συνταγματικό δικαστήριο της χώρας αποφάσισε ότι οι ιδιοκτήτες των websites είναι υπεύθυνοι για όσα περιέχονται στα σχόλια των sites τους και μπορούν να διώκονται γι’ αυτά.

Η κυβέρνηση θέσπισε μια φορολογία στα διαφημιστικά έσοδα των media, στοχευμένη για να πλήξει κυρίως τον μεγαλύτερο ανεξάρτητο όμιλο της χώρας.

Όλα αυτά έγιναν μόνο μέσα στον Ιούνιο.

Αν προσθέσει κανείς τη χρήση τού εκεί ΕΣΡ από την κυβέρνηση του Ορμπαν ως φόβητρο για τα media με τη χρήση προστίμων τα τελευταία χρόνια, τις απολύσεις «αντιφρονούντων» από το κρατικό κανάλι και την απόρριψη ανανέωσης αδειών σε ενοχλητικά ΜΜΕ, διαπιστώνει ότι λίγο λίγο, βήμα βήμα, η δημοκρατικότατα εκλεγμένη κυβέρνηση της χώρας προσπαθεί να φιμώσει την πιο θεσμική έκφανση της ελευθερίας της έκφρασης: την ελευθερία του Τύπου.

Στη χώρα μας, το μαγικό μέρος όπου πολίτες βρίζουν χυδαία την ηθοποιό Σοφία Βεργκάρα στο Facebook επειδή τόλμησε να γράψει «Vamos Colombia» με αφορμή τον αγώνα της ομάδας της χώρας της με την Ελλάδα, την επί της Γης ουτοπία, όπου ραδιοφωνικός σταθμός κάνει διαγωνισμό με έπαθλο μια πλαστική στήθους στην τυχερή νικήτρια, έχουμε σοβαρά θέματα με την ελευθερία της έκφρασης. Είχαμε πάντα προβλήματα με την ανεξαρτησία του Τύπου, με την προστασία της ελευθερίας της έκφρασης των πολιτών και των δημοσιογράφων από θιγόμενα συμφέροντα. Ηδη άνθρωποι καταδικάζονται από τα ελληνικά δικαστήρια επειδή φτιάχνουν σατιρικές σελίδες στο Facebook, θεατρικές παραστάσεις ματαιώνονται, δημοσιογράφοι διώκονται γι’ αυτά που γράφουν, άλλοι εκβιάζουν ή συκοφαντούν ανεξέλεγκτοι και ανεμπόδιστοι. Το 2014, εδώ πέρα έχουμε ακόμη νόμο «περί βλασφημίας».

Οι Δημοσιογράφοι Χωρίς Σύνορα, στην ετήσια έκθεση που βαθμολογεί τις χώρες ανάλογα με την ελευθερία του Τύπου τους, κατατάσσει την Ελλάδα στην 99η θέση από 180 χώρες.

Η Ουγγαρία είναι 64η.

Και ωστόσο υπάρχει μια ψευδαίσθηση πως έχουμε ελευθερία έκφρασης εδώ, ότι ο καθένας όντως μπορεί να λέει ό,τι θέλει, εντελώς ό,τι θέλει, μια εντύπωση υπογραμμισμένη από τον πλήρη εκχυδαϊσμό του δημόσιου λόγου. Είναι μια ψευδαίσθηση επικίνδυνη, γιατί κρύβει τον κίνδυνο και διευκολύνει την αναπόφευκτη συνέχεια: τα πράγματα θα πάνε χειρότερα.

Οι εποχές κρίσης και ανασφάλειας δεν ωφελούν τη δημοκρατία, το αντίθετο, τροφοδοτούν τον φόβο και τις φιλοδοξίες πουτινίσκων, που τη βρίσκουν περιοριστική και άβολη. Καθώς οι πολιτικές και οι κοινωνικές συνθήκες γίνονται πιο άγριες και οι φωνές πιο ακραίες και θυμωμένες, η εύθραυστη και θολή ελευθερία της έκφρασης μπορεί εύκολα να καταλήξει πεταμένη στην άκρη, μαζί με άλλες, μη συνταγματικά κατοχυρωμένες ξεχασμένες αξίες, όλες περιττές σ’ αυτούς που ουρλιάζουν σε παράθυρα με τη ζέση της αλήθειας, όπως την ευγένεια, την αξιοπρέπεια και την ψυχραιμία. Το βλέπουμε από μακριά να γίνεται στην Ουγγαρία.

Πολύ φοβάμαι ότι, χωρίς κανένα δημοκρατικό ανάχωμα, θα συνεχίσει ανεμπόδιστα να γίνεται και στην Ελλάδα.

30

Ζούμε στην 30η «καλύτερη» χώρα του κόσμου

27/6/14

Η χαζοχαρούμενη ευφορία που οι αναπάντεχες αθλητικές επιτυχίες μπορούν να προσφέρουν είναι χρήσιμη όσο ένα πάρα πολύ λαχταριστό παγωτό: Νοστιμότατη, αλλά χωρίς κανένα διατροφικό όφελος και μετά από έξι χρόνια αφασίας πτωχεύεις.

Αυτή η αυθόρμητη και παράδοξη χαρά, ωστόσο, είναι μια καλή αφορμή για να θυμηθούμε μια ενδιαφέρουσα αλήθεια: Η Ελλάδα δεν είναι η χειρότερη χώρα του κόσμου. Ούτε στο ποδόσφαιρο, ούτε και στους υπόλοιπους, σημαντικότερους δείκτες. Όπως έχω ξαναγράψει, υπάρχουν πολλοί δείκτες και ποικίλες μετρήσεις που μετράνε πόσο καλά τα πάει μια χώρα σε διάφορους τομείς δραστηριότητας, από τη δημοκρατία μέχρι τη δημοσιογραφία, κι από την οικονομία μέχρι την εγκληματικότητα. Σ’ αυτές τις μετρήσεις η Ελλάδα τα πάει κατά κανόνα μέτρια. Χειρότερα από σχεδόν όλες τις χώρες της Ευρώπης και του λεγόμενου “δυτικού” κόσμου, αλλά καλύτερα από σχεδόν όλες τις χώρες της Αφρικής, της Λατινικής Αμερικής και τις Ασίας. Την περασμένη Τρίτη στο TEDxSalon του Βερολίνου παρουσιάστηκε ένας καινούριος δείκτης που μετράει πόσο “καλή” είναι μια χώρα για τον πλανήτη. Πόσο προσφέρει στην ανθρωπότητα, κατά μία έννοια. Από τις 125 χώρες που μπήκαν στην κατάταξη, η Ελλάδα βγήκε 30η.

Ο δείκτης αυτός λέγεται “Good Country Index”, και είναι το αποτέλεσμα έρευνας δύο χρόνων του Βρετανού πολιτικού αναλυτή Σάιμον Άνχολτ. Ο Άνχολτ συγκέντρωσε και ανέλυσε 35 διαφορετικά σύνολα δεδομένων, τα οποία χώρισε σε επτά κατηγορίες: “επιστήμη και τεχνολογία”, “πολιτισμός”, “παγκόσμια τάξη”, “κλίμα και περιβάλλον”, “υγεία”, “διεθνής ειρήνη” και “ευημερία και ισότητα”. Για κάθε κατηγορία μελέτησε πέντε σύνολα δεδομένων. Για παράδειγμα για την “παγκόσμια τάξη” συγκέντρωσε μεταξύ άλλων τα στοιχεία για το πόσα δίνει κάθε χώρα σε φιλανθρωπικούς οργανισμούς και για την ανάπτυξη άλλων χωρών, πόσο γρήγορα αυξάνεται ο πληθυσμός της, και πόσες από τις συνθήκες του ΟΗΕ συνυπογράφει.

Κατέταξε τις 125 χώρες σε κάθε κατηγορία, και έβγαλε ένα τελικό σκορ για κάθε χώρα.

Η μεθοδολογία χωράει κάμποση κουβέντα, και κάποια από τα αποτελέσματα είναι κάπως αλλόκοτα (τρίτη στην κατηγορία “επιστήμη και τεχνολογία” βγαίνει η Κύπρος), αλλά ως πείραμα και ως προσέγγιση έχει ενδιαφέρον και, κυρίως, επειδή μας βγαίνει τώρα και το ανταγωνιστικό μας, μας τοποθετεί και σε σχετικά αξιοπρεπή θέση: 30η. Η Ελλάδα δεν είναι άχρηστη στον πλανήτη. Κάτι προσφέρει. Δεν είναι και σαν την Ιρλανδία, που η έρευνα της βγάζει πρώτη, ή σαν την Ισλανδία (17η) ή σαν τις ΗΠΑ (21η), αλλά δεν είναι και σαν την Πορτογαλία (35η), την Τσεχία (43η) ή την Τουρκία (79η). Είναι υπολογίσιμη. Συγκρίσιμη.

Μερικές φορές, μέσα στο ζόφος και την καταχνιά της Χρυσής Αυγής, των ψεκασμένων, των λαϊκιστών και των τραμπούκων, ξεχνάμε ότι δεν είμαστε η καταβόθρα της ανθρωπότητας, σαν όλους τους άλλους είμαστε περίπου. Όλες οι χώρες του κόσμου έχουν τρελούς, φωνακλάδες και εξαγριωμένους στην κοινωνία τους και την πολιτική τους ζωή, καθώς και άλλα προβλήματα γνώριμα σε εμάς, στον ένα ή τον άλλο βαθμό. 4 στους 10 Αμερικανούς πιστεύουν ότι η Γη και οι άνθρωποι φτιάχτηκαν όπως είναι σήμερα πριν από 6-10.000 χρόνια, από το θεό. 80% πιστεύουν στα θαύματα. Ένας στους 4 δεν γνωρίζει ότι η Γη γυρίζει γύρω από τον ήλιο. Η Σουηδία, η Δανία, ο Καναδάς και η Ελβετία, είναι περίπου 40 θέσεις ψηλότερα από την Ελλάδα στην κατάταξη των χωρών με τις περισσότερες αυτοκτονίες. Στην Ονδούρα γίνονται 50 φορές περισσότερες δολοφονίες το χρόνο από ό,τι στην Ελλάδα, που είναι πάρα πολύ χαμηλά στη σχετική λίστα.

Ως χώρα που δεν είμαστε τελείως του πεταματού, λοιπόν, θεωρητικά θα έπρεπε να είναι κάπως πιο εύκολο να βρούμε τι είναι αυτό που κάνει εμάς ιστορικά να πτωχεύουμε αλλεπάλληλα, να αποτυγχάνουμε κυκλικά και αέναα, αντίθετα με άλλα κράτη που είναι λιγάκι καλύτερα στα νούμερα, αλλά όχι σε όλα, και όχι πάρα πολύ. Πού είναι η ισορροπία, το tipping point, το ποσοστό-κλειδί των ψεκασμένων, ας πούμε, πάνω απ’ το οποίο πτωχεύεις, και κάτω απ’ το οποίο παραμένεις, κουτσά στραβά, ζωντανός;

Έλα μου ντε.

Αυτό είναι το ζητούμενο.

Προς το παρόν υποθέτω ότι θα εστιάσουμε σε ένα άλλο ζητούμενο, φαινομενικά πιο φλέγον: Η Κόστα Ρίκα είναι η 22η “καλύτερη” χώρα του πλανήτη, σύμφωνα με το Good Country Index. Την Κυριακή πρέπει εμείς, η 30η, να την αποκλείσουμε από το Παγκόσμιο Κύπελλο.

31

Ο ΣΥΡΙΖΑ δεν είναι «άκρο». Απλά πάσχει από αρτηριοσκλήρωση.

4/7/14

Τον 21ο αιώνα, μετά την πτώση του κομμουνισμού, τη νίκη της παγκοσμιοποίησης και τη διάσωση ενός δισεκατομμυρίου ανθρώπων από τη φτώχεια, ο ρόλος της «αριστερής» ιδεολογίας στον πλανήτη θα περίμενε κανείς να είναι θολός ή περιορισμένος. Δεν είναι ακριβώς έτσι. Γιατί πέρα από την οικονομία, υπάρχουν πολλά θέματα στα οποία η «αριστερή» ιδεολογία έχει πολλά να συνεισφέρει, από τη μετανάστευση και τα ανθρώπινα δικαιώματα ώς την προστασία του περιβάλλοντος και τις κοινωνικές ανισότητες.

Οποιος το πιστεύει αυτό δεν μπορεί παρά να είναι έξαλλος με την ελληνική Αριστερά, που μοιάζει να μην κάνει τη δουλειά της σε κανένα από τα φλέγοντα κοινωνικά θέματα. Αντίθετα, μοιάζει προσκολλημένη σε μια φαντασιακή επαναστατική σύγχυση, με συνέπειες σοβαρές στην επέκταση του κοινωνικού διχασμού, αλλά και στην προβληματική εξέλιξη του ΣΥΡΙΖΑ σε κόμμα εξουσίας.

Πριν από λίγα χρόνια, η σύγχυση του χώρου αυτού μπορεί να ήταν δικαιολογημένη. Στην Ελλάδα ο κρατισμός είναι η ιδεολογική ορθοδοξία. Παραδοσιακή «αστική» τάξη δεν υπάρχει. Η χώρα τα τελευταία 40 χρόνια είναι το αντίθετο του «φιλελεύθερη». Σύμφωνα με τη σχετική λίστα του Heritage Foundation, είμαστε η 119η πιο φιλελεύθερη χώρα του κόσμου. Είμαστε λιγότερο φιλελεύθεροι από τη Μογγολία. Οπότε τι να πει στην Ελλάδα η Αριστερά; Της κατέστρεψε όλη την αφήγηση το ΠΑΣΟΚ της δεκαετίας του ’80, της έκανε το πιο ευνουχιστικό σαμποτάζ που θα μπορούσε, υιοθετώντας το λεξιλόγιό της και υλοποιώντας το διεφθαρμένο κρατισμό στον οποίο καταλήγουν όλα τα σοσιαλιστικά κινήματα σε χώρες χωρίς δημοκρατική παράδοση, και το έκανε τόσο αποτελεσματικά και γρήγορα και καθολικά και διαβρωτικά, που καταλήξαμε να πτωχεύσουμε.

Πώς αντέδρασαν σ’ αυτή την πραγματικότητα οι δικοί μας αριστεροί; Αγνοώντας τη. Φυσικά και θα τα βάλουν με τον φιλελευθερισμό, την παγκοσμιοποίηση, την αστική τάξη και άλλους φανταστικούς μπαμπούλες. Ακόμη και σήμερα που μοιάζουν να βρίσκονται στο κατώφλι μιας κάποιας εξουσίας, χρησιμοποιώντας το λεξιλόγιο του ’60 περιγράφουν προβλήματα του ’60 που θέλουν να λύσουν με μεθόδους του ’60.

Και το κάνουν τόσο πολλά χρόνια, που πλέον είναι στον αυτόματο πιλότο, και ξαφνικά βλέπεις τον ΣΥΡΙΖΑ αξιωματική αντιπολίτευση να επικοινωνεί με τη γλώσσα μετα-εφήβων σε αμφιθέατρο σχολής που κάνει κατάληψη, ενώ ταυτόχρονα υποτίθεται ότι μετατρέπεται σε ένα νέο ΠΑΣΟΚ για να μαζέψει όσο το δυνατόν περισσότερες ψήφους. Αυτή η επικοινωνιακή προσκόλληση στη φαντασία έχει κι άλλες συνέπειες.

Με αφορμή την άνανδρη επίθεση τραμπούκων κατά του καθηγητή Νίκου Μαραντζίδη στη Θεσσαλονίκη, ας πούμε, συζητιέται ξανά το θέμα της «αριστερής βίας», αυτού του θλιβερού φαινομένου που ταλαιπωρεί τα κέντρα των πόλεων, την αισθητική των τοίχων και έχει συνεισφέρει αποφασιστικά στη διάλυση των ελληνικών πανεπιστημίων. Οι τραμπούκοι και οι μπαχαλάκηδες βεβαίως είναι νιχιλιστές sociopaths που θέλουν να δουν τον κόσμο να καίγεται και, για την κάνουν πιο ηρωική την καύση μέσα στα διαταραγμένα τους μυαλά, την ντύνουν με παρωχημένα ιδεολογήματα που αναμασούν αποσπασματικά. Ο ΣΥΡΙΖΑ, και παλιότερα που ήταν ένα μικροσκοπικό κόμμα αλλά πολύ περισσότερο τώρα που είναι αξιωματική αντιπολίτευση με αξιώσεις για την εξουσία, θα έπρεπε να το έχει διαχειριστεί πολύ καλύτερα αυτό το θέμα. Αλλά δεν μπορεί γιατί δεν έχει το λεξιλόγιο. Η προσκόλληση σε ξένες και άκαιρες ιδεολογικές καταβολές έχει αυτές τις συνέπειες. Και είναι κρίμα γιατί, ειδικά σε αυτό το θέμα, η αντιμετώπιση δεν θα ήταν δύσκολη.

Γιατί ο ΣΥΡΙΖΑ δεν είναι άκρο. Η «17 Νοέμβρη» ήταν άκρο. Οπως, αντίστοιχα, η Νέα Δημοκρατία δεν είναι άκρο. Η Χρυσή Αυγή είναι άκρο. Φυσικά και υπάρχουν συγκοινωνούντα δοχεία· βεβαίως στελέχη του ΣΥΡΙΖΑ καταθέτουν ως μάρτυρες υπεράσπισης των δολοφόνων της 17Ν, ασφαλώς και στελέχη της Ν.Δ. χαϊδολογιούνται με τους ψηφοφόρους και τα στελέχη της Χρυσής Αυγής, αλλά πρόκειται για μειοψηφικά υποσύνολα στις πολυσυλλεκτικές χοάνες που είναι τα ελληνικά κόμματα εξουσίας, υποσύνολα που δεν χαρακτηρίζουν -και δεν θα μπορούσαν να χαρακτηρίζουν- το όλον. Αυτό ο ΣΥΡΙΖΑ δεν μπορεί να το επικοινωνήσει. Δεν ξέρει πώς. Η ιδεολογική συγγένεια συνιστωσών του χώρου με τα ιδεολογικά άλλοθι των εγκληματιών και των τραμπούκων αναγκάζει στελέχη του ΣΥΡΙΖΑ να αυτοεγκλωβίζονται σε μια ναι-μεν-αλλά απολογητική έκφραση που μπορεί να χαϊδεύει τα αυτιά των θυτών και των συμπαθούντων τους, αλλά δίνει λαβή και πάτημα στους απέναντι να ταυτίσουν το υποσύνολο με το όλον.

Κι όσο ο ΣΥΡΙΖΑ αποτυγχάνει να βρει την αφήγηση που ταιριάζει σε ένα αριστερό κόμμα του 21ου αιώνα, θα αποτυγχάνει να αποτινάξει τη ρετσινιά του «άκρου», θα αποτυγχάνει να συνεισφέρει σε όλα τα θέματα στα οποία η κοινωνία έχει ανάγκη μια αριστερή προσέγγιση και, συνοπτικά, θα αποτυγχάνει να βρει ρόλο και ταυτότητα σε έναν κόσμο πολύ μακριά από το φαντασιακό του σύμπαν.

32

Το σημαντικότερο μάθημα από την υπόθεση Σνόουντεν

11/7/14

Πριν απο λίγες εβδομάδες μίλησα σε ένα εργαστήριο του Παντείου, στη σχολή ΜΜΕ, στο οποίο συμμετείχαν περίπου 25 τριτοετείς φοιτητές. Τους ρώτησα πόσοι έχουν ακουστά το όνομα «Εντουαρντ Σνόουντεν». Σήκωσαν το χέρι τέσσερις. Την περασμένη Τετάρτη μίλησα μαζί με άλλους σε μια εκδήλωση για το βιβλίο του δημοσιογράφου Λουκ Χάρντινγκ «Υπόθεση Σνόουντεν» (εκδόσεις Καστανιώτη) και εκεί, ομολογουμένως, το ποσοστό ήταν μεγαλύτερο. Ωστόσο, η υπόθεση Σνόουντεν εξακολουθεί να μην είναι πάρα πολύ γνωστή στην Ελλάδα και, ακόμη και αυτοί που την έχουν ακουστά, δεν έχουν καταλάβει πολύ καλά τι σημαίνει.

Η υπόθεση Σνόουντεν βάζει στο τραπέζι, κατά τη γνώμη μου, δύο σημαντικά θέματα προς συζήτηση, όχι τα πιο προφανή: τη δημοσιογραφία και τη λογοδοσία στις δημοκρατίες του 21ου αιώνα. Ας τα δούμε ένα ένα.

Λογοδοσία: Ο Σνόουντεν, ένας μειλίχιος νεαρός συμβασιούχος αναλυτής, φορέας κάπως ακραία φιλελεύθερων απόψεων (από αυτούς που διαβάζουν Αϊν Ραντ), φυγάδευσε στοιχεία που αποκαλύπτουν ότι η αμερικανική μυστική υπηρεσία NSA έχει σε λειτουργία μια σειρά από προγράμματα τα οποία συγκεντρώνουν τεράστια ποικιλία ψηφιακών επικοινωνιών Αμερικανών πολιτών και αλλοδαπών, με διάφορα τεχνικά μέσα. Αν και η ανάγνωση των μεθόδων και της κλίμακας της παρακολούθησης είναι ανατριχιαστική εμπειρία, εντούτοις μεγάλο μέρος αυτής της δραστηριότητας της NSA είναι σε γενικές γραμμές νόμιμο. Το πρόβλημα που προκύπτει δεν υπάρχει ούτε στη φαντασιακή ιδέα της ανωνυμίας ως ανθρώπινο δικαίωμα, ούτε τόσο πολύ στη νομιμότητα. Το πρόβλημα είναι στη λογοδοσία. Η NSA, όπως δείχνουν οι αποκαλύψεις Σνόουντεν, έχει πει ψέματα στο Κογκρέσο για την έκταση και τη φύση των παρακολουθήσεων. Αν όσα μαθαίνουμε τώρα ήταν γνωστά στους νομοθέτες, δεν είναι καθόλου σίγουρο ότι θα περνούσαν οι τροποποιήσεις της νομοθεσίας που ορίζει τη λειτουργία των μυστικών υπηρεσιών (FISA), οι οποίες είναι γεμάτες με ασάφειες επίτηδες.

Το σκάνδαλο Σνόουντεν συνοπτικά είναι αυτό: Οι μυστικές υπηρεσίες των ΗΠΑ έκρυβαν εκούσια ή ακούσια τις τρομερές δυνατότητές τους από τους νομοθέτες.

Δημοσιογραφία: Το 2010 και το 2011 ένα αρχείο από απόρρητες πληροφορίες που είχε φυγαδεύσει η Τσέλσι Μάνινγκ δημοσιεύτηκε από τα WikiLeaks. Ο οργανισμός του Τζούλιαν Ασάνζ έριξε χύμα, αφιλτράριστο στο Ιντερνετ ένα μεγάλο μέρος των απόρρητων επικοινωνιών αμερικανικών πρεσβειών ανά τον κόσμο, με τα ονόματα των διπλωματών ελεύθερα να τα διαβάσει ο οποιοσδήποτε. Αυτή είναι μια πρακτική ανεύθυνη, ίσως και εγκληματική. Δείχνει παντελή αδιαφορία για τις συνέπειες πράξεων, αντίστοιχη με τον τρόπο που μαζεύει αδιάκριτα χύμα δεδομένα η NSA. Κι αυτό είναι πάρα πολύ σημαντικό: το Wikileaks δεν κάνει δημοσιογραφία. Δεν ενδιαφέρεται για την αποκάλυψη της αλήθειας για το καλό της κοινωνίας – ενδιαφέρεται μόνο για την αποκάλυψη της αλήθειας, κι όποιον πάρει ο χάρος. Ο Εντουαρντ Σνόουντεν, αν και δέχτηκε τη βοήθεια του Wikileaks για να φυγαδευτεί από το Χονγκ Κονγκ, δήλωσε πολλές φορές ότι δεν επιθυμεί σε καμία περίπτωση την άκριτη δημοσίευση των πληροφοριών που έχει στα χέρια του. Γι’ αυτό απευθύνθηκε σε δημοσιογράφους.

Τα μέσα που είχαν ή έχουν ακόμα το υλικό και προβαίνουν στις αποκαλύψεις είναι ο Guardian, το Der Spiegel, η ProPublica, οι New York Times και, ανεξάρτητα από όλους αυτούς, η Washington Post.

Ημουν στα γραφεία της ProPublica πέρυσι το καλοκαίρι, τις ημέρες πριν από την κυκλοφορία ενός από τα σχετικά άρθρα, αυτό που περιέγραφε πώς η NSA είχε εξουδετερώσει τα περισσότερα συστήματα κρυπτογράφησης σε μια μεγάλη ποικιλία ψηφιακών επικοινωνιών. Ηταν συναρπαστικές ημέρες.

Τα μέσα αυτά αναλύουν τα στοιχεία που περιέχονται στο υλικό του Σνόουντεν, ενημερώνουν τις κυβερνήσεις των χωρών τους για τη δημοσίευση, κάνουν μόνα τους λογοκρισία σε στοιχεία που κρίνουν ότι θα έθεταν ανθρώπους ή πολεμικές επιχειρήσεις σε κίνδυνο και ενημερώνουν το κοινό με υπευθυνότητα.

Τα δύο ενδιαφέροντα θέματα που προκύπτουν από τη δημοσίευση του υλικού του Σνόουντεν είναι τα εξής:

Πρώτον: Το πώς αντέδρασε η βρετανική κυβέρνηση (κατέστρεψε τους υπολογιστές του Guardian) και το πώς φυγαδεύτηκαν τα δεδομένα στις ΗΠΑ και την ProPublica μάς δείχνει πόσο σημαντική είναι η στιβαρή προστασία της ελευθερίας της έκφρασης από το Σύνταγμα. Κάντε τις αναπόφευκτες συγκρίσεις με μια χώρα που έχει ακόμα νόμο περί βλασφημίας, όπως η δικιά μας, αν θέλετε.

Δεύτερον: Η αλήθεια απειλείται, η δημοκρατία απειλείται, οι μυστικές υπηρεσίες δεν ελέγχονται όπως πρέπει, τα προσωπικά μας δεδομένα κινδυνεύουν. Το ίδιο συμβαίνει στη Ρωσία. Το ίδιο συμβαίνει στην Κίνα. Μόνο στη Δύση όμως μπορούν να υπάρξουν Σνόουντεν – και Γκρίνγουολντ, Γκέλμαν, Ράσμπριτζερ και Στάιγκερ. Παντού υπάρχουν καθεστώτα που, ανεξαρτήτως κινήτρων, δουλεύουν ενάντια στην ελευθερία των πολιτών. Μόνο τα ελεύθερα δυτικά κράτη όμως έχουν τους μηχανισμούς και την παιδεία και τα εργαλεία και τους πολίτες που μπορούν να αντισταθούν για να την υπερασπιστούν.

Κι αυτό είναι το σημαντικότερο μάθημα από την υπόθεση Σνόουντεν, κατά τη γνώμη μου.

33

Η ανοδική κινητικότητα και οι πάπιες του Κίρκεγκωρ

18/7/14

Τα χρόνια της τρυφηλότητας που πυροδότησαν τα πακέτα Ντελόρ και τα δανεικά και μαζί η αντικατάσταση του πελιδνού δεξιού ψευτο-ταξικού κράτους από το πασοκικό πελατειακό κράτος (όπου ακόμη περισσότεροι αποκτούσαν το δικαίωμα να πουλήσουν τις ψήφους τους για πλούσια ανταλλάγματα) έδωσαν στους Ελληνες πολίτες την εσφαλμένη και στρεβλή εντύπωση μιας δικαιοσύνης: ότι δήθεν οποιοσδήποτε Ελληνας μπορούσε πια να «τα καταφέρει» στη ζωή, να βγάλει λεφτά και να μπορεί να πηγαίνει στα μπουζούκια και διακοπές στη Μύκονο – ή ό,τι άλλο κάνουν οι πλούσιοι. Μια ψευδαίσθηση ανοδικής κινητικότητας στην τσάτρα πάτρα ελληνική κοινωνική διαστρωμάτωση, κάτι σαν το «αμερικάνικό όνειρο», αλλά χωρίς την μπελαλίδικη αξιοκρατία, τη σκληρή δουλειά κι όλα αυτά τα περιττά. Πράγματι, βλέποντας έναν υπόδικο επιχειρηματία, που κατηγορείται για υπεξαίρεση δεκάδων εκατομμυρίων, να ξοδεύει δεκάδες χιλιάδες ευρώ για να γιορτάσει τα γενέθλιά του στη Μύκονο, μπορεί κανείς να θεωρήσει ότι εδώ σ’ αυτό το μέρος όλα είναι δυνατά, οποιοσδήποτε μπορεί να γίνει πλούσιος, διάσημος και επιτυχημένος, φτάνει να είναι ηθικά ευέλικτος και/ή επιδειξιομανής.

Ακόμα κι αυτό το στρεβλό και φρικτό μοντέλο, όμως, στην πραγματικότητα δεν λειτούργησε ποτέ. Οπως αποδεικνύεται από έρευνες, από το «Capital in the Twenty-First Century» του Τομά Πικετί και από την πραγματικότητα, ο καπιταλισμός αναπόφευκτα οδηγεί στη συσσώρευση του κεφαλαίου στα χέρια μιας μειονότητας και σε σοβαρές οικονομικές ανισότητες που δεν διορθώνονται από μόνες τους ή εύκολα. Αυτό συμβαίνει ακόμη και σε χώρες με μακρά δημοκρατική παράδοση και στιβαρούς θεσμούς, όπως η Αγγλία, η Γαλλία και οι ΗΠΑ. Στην Ελλάδα, όπου φιλοξενούμε μιαν ιδιαίτερη βερσιόν κρατικοδίαιτου διεφθαρμένου καπιταλισμού, η κατάσταση είναι πολύ πιθανό να είναι χειρότερη. Εδώ δεν έχουμε περισσότερη ανοδική κινητικότητα επειδή ήρθε το ΠΑΣΟΚ κι ο Τσοβόλας τα ’δωσε όλα – έχουμε λιγότερη.

Ένας βυσματίας φαντάρος που φέρνει μια πορνοστάρ τραγουδίστρια στον θάλαμο μέσα στη νύχτα για να κάνει πλάκα μετά τις βόλτες στα μπουζούκια μπορεί, πράγματι, ύστερα από τέσσερα χρόνια να γίνει επιστημονικός συνεργάτης ευρωβουλευτού στις Βρυξέλλες με γιγάντιο μισθό. Αλλά μόνο αν έχει μπαμπά κομματικό στέλεχος του ίδιου κόμματος με την ευρωβουλευτή.

Σε όλο τον πλανήτη είναι δύσκολο για έναν νέο ή μια νέα χωρίς πλούσιους γονείς ή χρήσιμες κουμπαριές να σκαρφαλώσει στις κοινωνικές τάξεις και να διεκδικήσει μια πιο άνετη ζωή απ’ ό,τι προϋποθέτουν οι καταβολές του. Βεβαίως, κάτι τέτοιο είναι συγκριτικά πιο εύκολο να συμβεί στη Δανία απ’ ό,τι στην Ινδία. Αυτό όμως που αποδεικνύεται είναι ότι σε όλες τις χώρες, ακόμη και στις πιο προοδευτικές, η ανοδική κινητικότητα είναι μικρότερη απ’ ό,τι πιστεύει ή φαντάζεται ο πολίτης.

Εδώ, στην πτωχευμένη Ελλάδα, υπάρχουν ακόμα νέοι από φτωχές οικογένειες (όπου ως φτωχές οικογένειες λογίζονται πλέον όλες της στραγγαλισμένης μεσαίας τάξης) που δίνουν πανελλήνιες με αληθινή ελπίδα για ένα μέλλον με ασφάλεια και ευημερία. Εδώ, επαναλαμβάνω, στην Ελλάδα, όπου οι άνεργοι ξεπερνούν το 1,5 εκατομμύριο, τα πανεπιστήμια δεν έχουν σχέση με την αγορά εργασίας και τις ανάγκες της οικονομίας και, τι άλλο, α, ναι, έχουμε πτωχεύσει. Την ίδια ώρα, όλη η ασφάλεια και η ευημερία που έχει απομείνει μετατρέπεται σε ακίνητα αγορασμένα κοψοχρονιά ή φυγαδεύεται σε φορολογικούς παραδείσους από τους ίδιους που έκαναν και παλιότερα τα πάρτι στη Μύκονο ή από τα παιδιά τους.

Οι περισσότεροι «αυτοδημιούργητοι» Ελληνες που διαβάζουμε ότι πετυχαίνουν και δίνουν μιαν ελπίδα για ένα καλύτερο μέλλον έχουν ευκατάστατους γονείς που τους στήριξαν ή γνωριμίες που τους έδωσαν πρόσβαση σε φτηνά δανεικά ή «ευρωπαϊκά προγράμματα». Μπορεί οι «κοινωνικές τάξεις» που έχουμε εδώ να είναι πιο θολές και μπουρδουκλωμένες, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι είναι πιο κοντά μεταξύ τους.

Αυτό μοιάζει να μην έχει γίνει αντιληπτό από την προαναφερθείσα μεσαία τάξη, η οποία (καθώς πλέον δεν περισσεύουν ψίχουλα πακέτων Ντελόρ για να αγοράσει με την ψήφο της) χάνει κάθε ελπίδα για ασφάλεια ή ευημερία, πιθανότατα για πολλές γενιές. Και το χειρότερο είναι ότι τα ένστικτα αυτοσυντήρησης, δημιουργικότητας και επιβίωσης που υποτίθεται ότι διέθεταν οι προηγούμενες γενιές φτωχών και μικρομεσαίων Ελλήνων μοιάζουν μέσα στα τελευταία 40 χρόνια να έχουν διηθηθεί, να έχουν ατροφήσει.

Αυτό είναι το πιο τρομακτικό απ’ όλα.

Ο Δανός φιλόσοφος Σέρεν Κίρκεγκωρ συνήθιζε να λέει παραβολές, ενίοτε με πρωταγωνίστριες πάπιες. Μία πάει κάπως έτσι:

Ενας άνθρωπος τάιζε τις αγριόπαπιες που μετανάστευαν στον Νότο κάθε χειμώνα, όταν περνούσαν από τη φάρμα του. Λίγο αργότερα, κάποιες από τις πάπιες δεν έκαναν τον κόπο να πετάξουν στον Νότο – τα έβγαζαν πέρα με αυτά που τους τάιζε κι έμειναν στη φάρμα. Υστερα από τρία-τέσσερα χρόνια έγιναν τόσο ήμερες, που σχεδόν δεν μπορούσαν να πετάξουν. Και ο άνθρωπος διαπίστωσε το εξής:

Δεν μπορείς να εξ-αγριώσεις τις εξημερωμένες πάπιες.

34

Η γκρίζα Γάζα

25/7/14

Δεν θέλω να σας σοκάρω. Αλλά είναι απολύτως εφικτό και δόκιμο. Επιτρέπεται. Δεν είναι κακό. Κανείς σώφρων δεν θα σας κατηγορήσει για επαναστατική οκνηρία, για απανθρωπιά, για έλλειψη συμπόνιας, αν το κάνετε. Μπορείτε να θρηνείτε τα αθώα θύματα των Ισραηλινών βομβαρδισμών στη Γάζα, ενώ ταυτόχρονα εξαγριώνεστε για τις βάναυσες πολιτικές επιλογές της Χαμάς. Μπορείτε να διαμαρτύρεστε στα social media για τους ισραηλινούς βομβαρδισμούς, ενώ ταυτόχρονα παραδέχεστε ότι η δημοκρατικά εκλεγμένη κυβέρνηση στη Γάζα είναι συνυπεύθυνη για τη μοίρα του λαού που την επέλεξε επτά χρόνια πριν, σε εξαιρετικά μεγάλο βαθμό.

Ο κόσμος είναι πολύ περίπλοκος και κανένα μεγάλο γεωπολιτικό πρόβλημα δεν είναι απλό στη λύση του ή, έστω, στην περιγραφή του. Δυστυχώς τα ανθρώπινα όντα είμαστε ατελή και οι ικανότητές μας να αντιλαμβανόμαστε, να μαθαίνουμε και να κρίνουμε είναι περιορισμένες και, επιπλέον, ειδικά εδώ στον θερμό ευρωπαϊκό Νότο, και καταπλακωμένες από την τιτάνια κι αξεπέραστη ισχύ του συναισθήματος ή την εξίσου δυνατή ισχύ της ιδεολογίας, που είναι σχεδόν το ίδιο.

Το τελευταίο δεκαήμερο φρικτά πράγματα συμβαίνουν στον κόσμο (εκτός από τη Γάζα, είχαμε και την κατάρριψη του αεροσκάφους των Μαλαισιανών Αερογραμμών) και η προσέγγιση των πολιτών που εκφράζονται δημόσια και των περισσότερων μέσων που τα μεταδίδουν είναι συναισθηματική και επιπόλαιη, παραδομένη στην προτεραιότητα της απλοποίησης κάθε θέματος σε μια μορφή περιληπτική και ασπρόμαυρη.

Παρακολουθώντας τις δακρύβρεχτες ανταποκρίσεις και τα λιγωμένα σχόλια, είναι εύκολο να παραγνωρίσουμε μερικά βασικά πράγματα που κάνουν το θέμα πολύ πιο περίπλοκο, καθώς ισχύουν ταυτόχρονα. Για παράδειγμα και εντελώς ενδεικτικά:

Η Χαμάς δεν ενδιαφέρεται για την προστασία της ζωής των πολιτών της Γάζας. Πετάει ρουκέτες και μετά ζητάει ανταλλάγματα για να αποδεχτεί κατάπαυση του πυρός, λες και δεν εκπροσωπεί έναν λαό που αποδεκατίζεται. Είναι σαν να κάνει πολιτική διαπραγμάτευση παρακινούμενη από τα λιγωμένα σχόλια στο Facebook. Η εκλεγμένη κυβέρνηση στη Γάζα πιστεύει ότι οι θάνατοι των αμάχων πολιτών της κάνουν κακό στο Ισραήλ, όχι στην ίδια.

Το Ισραήλ υποστηρίζει ότι η Χαμάς χρησιμοποιεί τους πολίτες της Γάζας ως ανθρώπινες ασπίδες, αλλά αυτό δεν μπορεί να δικαιολογεί τόσες εκατοντάδες νεκρούς, ούτε να ισχύει σε όλες τις επιθέσεις ανεξαιρέτως. Από την άλλη, η Χαμάς αποδεδειγμένα εμποδίζει τους πολίτες να φύγουν από περιοχές για τις οποίες οι Ισραηλινοί έχουν βγάλει προειδοποίηση για εκκένωση.

Το Ισραήλ και μεγάλο μέρος του δυτικού κόσμου χαρακτηρίζουν τη Χαμάς τρομοκρατική οργάνωση, αλλά πρόκειται για μια οργάνωση εκλεγμένη δημοκρατικά το 2007. Από την άλλη, ελέγχει μόνο τη Γάζα και όχι τις περιοχές της δυτικής όχθης, όπου υπάρχει η πιο μετριοπαθής Φατάχ. Και οι δύο οργανώσεις έχουν πολιτική δράση -η Χαμάς ξεκίνησε να σφυροκοπάει το Ισραήλ με ρουκέτες, αλλά την προηγούμενη εβδομάδα κατέθεσε και αιτήματα για μακρόχρονη κατάπαυση του πυρός- και οι δύο υποστηρίζουν ότι εκπροσωπούν τον πολύπαθο παλαιστινιακό λαό, αλλά μεταξύ τους μισιούνται.

Αυτά ισχύουν για τη Γάζα, ένα θέμα ιδιαίτερα περίπλοκο, αλλά όχι και εντελώς απροσπέλαστο για τον πολίτη του 21ου αιώνα που έχει πρόσβαση σε ηλεκτρικό ρεύμα και Ιντερνετ. Στην Ελλάδα, ωστόσο, πέρα από όλα τα άλλα, η αφήγηση του συγκεκριμένου θέματος τρακάρει απάνω και σε ένα επιπλέον πρόβλημα: την Παπανδρεϊκή αφήγηση. Από τότε που ο Ανδρέας Παπανδρέου μετέτρεψε τα κολλητιλίκια με τους Καντάφι και τους Σιχανούκ του κόσμου σε ελληνική εξωτερική πολιτική, το ελληνικό zeitgeist έβαφε το Μεσανατολικό πεντακάθαρα ασπρόμαυρο, και γι’ αυτό υποθέτω σήμερα η Ελλάδα είναι η πιο αντισημιτική χώρα του δυτικού κόσμου και γι’ αυτό θεωρούμε όλους τους Παλαιστινίους -συμπεριλαμβανομένης κάθε Χαμάς που αποθηκεύει πυραύλους σε σχολεία- ήρωες και τους Ισραηλινούς τέρατα. Οποιος έχει περάσει ώρες σε αμφιθέατρο πανεπιστημίου ακούγοντας συζητήσεις αφασικών μετεφήβων για την αλληλεγγύη στον δοκιμασμένο παλαιστινιακό λαό, καταλαβαίνει τι εννοώ. Είμαστε γαλουχημένοι εδώ πέρα να θεωρούμε το θέμα απλό, με καλούς και κακούς, σαν γουέστερν, λες και είμαστε το Fox News από την ανάποδη.

Μέσα από αυτό το πρίσμα, είναι αδικία να κατηγορούν τον πρόεδρο του ΣΥΡΙΖΑ Αλέξη Τσίπρα για επιλεκτικές κοινωνικές ευαισθησίες και λαϊκισμό και αντιγραφή Ανδρέα Παπανδρέου και φτηνή πολιτική εκμετάλλευση ακόμη μίας τραγωδίας, επειδή φόρεσε τις προάλλες την ασπρόμαυρη κουφίγια που έκανε διάσημη στις πρωτεύουσες της δύσης ο Αραφάτ. Γαλουχημένος στα αμφιθέατρα της εύκολης, απλοϊκής, ιδεολογικά χρωματισμένης αλληλεγγύης είναι κι αυτός. Αυτοί που τον ψέγουν δεν ξέρουν, εξάλλου, ότι η κουφίγια, αυτό το τετράγωνο μαντίλι που, βεβαίως, το φοράνε κανονικά στο κεφάλι και όχι ριχτό στους ώμους σαν εσάρπα, το είχε φορέσει και ο Βρετανός στρατηγός Τόμας Εντουαρντ Λόρενς, ο «της Αραβίας», ενώ ήταν και αρκετά σημαντικό τρεντ ανάμεσα στους Ιάπωνες χίπστερ την προηγούμενη δεκαετία. Λαϊκιστές ήτανε κι αυτοί; Οχι. Ας μην είμαστε άδικοι, λοιπόν.

35

Η Μανωλάδα, η 7η Αρχιτεκτονική και η εξοικείωση του υποδοχέα

1/8/14

Α​​πό μια άποψη, δεν είμαστε και τόσο χάλια. Γιατί ο υπόλοιπος κόσμος μοιάζει να καταρρέει: αεροπλάνα πέφτουν, καταρρίπτονται ή εξαφανίζονται, πόλεμοι αναζωπυρώνονται, πτωχευμένοι ξαναπτωχεύουν, ο ιός Εμπολα ετοιμάζεται να ξεχυθεί στα αεροδρόμια της οικουμένης, η ίδια η Γη μοιάζει να αποσυντίθεται, γιγάντιες τρύπες ανοίγουν μόνες τους στο έδαφος της Σιβηρίας, πράγματα γίνονται, ένα κλίμα ζόφου και καταχνιάς εξαπλώνεται ολούθε, συμβάντα συμβαίνουν που κάνουν τα εγχώρια να μοιάζουν μικρά κι ασήμαντα.

Ή απλώς περιγράφουν ένα πιο μικρό, ασήμαντο τέλος.

Διαβάζοντας τα νέα τον τελευταίο καιρό, ο ενημερωμένος πολίτης μπορεί να μάθει, ας πούμε, ότι το χρεοκοπημένο ασφαλιστικό μας σύστημα πληρώνει 655 εκατομμύρια ευρώ τον μήνα σε συνταξιούχους ηλικίας 51 ώς 65 ετών.

Επίσης, ότι ο πολιτικός ανήρ που στην καριέρα του υπήρξε κυρίως διακοσμητικός, εκτός από την εποχή κατά την οποία, ως υπουργός Υγείας, βοήθησε να εκτοξευτούν οι δημόσιες δαπάνες στα ουράνια, συνεισφέροντας αποφασιστικά στην πτώχευση της χώρας, ετοιμάζει βαλίτσες για τις Βρυξέλλες, ως νέος Ελλην επίτροπος.

Μπορεί κανείς να διαβάσει ακόμα ότι ο νυν υπουργός Παιδείας είχε δύο καταπληκτικές ιδέες στο μικρό διάστημα που είναι υπουργός: η μία ήταν να ανοίξει ΙΕΚ στο Αγιον Ορος, η άλλη να ανοίξει μια καινούργια αρχιτεκτονική σχολή στη Μέκκα της αρχιτεκτονικής που είναι τα Ιωάννινα. Η μία εικάζω ότι θα είναι η πρώτη παρόμοια κρατική σχολή του δυτικού κόσμου όπου δεν θα επιτρέπεται να εισαχθούν γυναίκες, ενώ η άλλη θα είναι η έβδομη, συνολικά, αρχιτεκτονική σχολή της χώρας, προφανώς για να επανδρωθεί με χέρια και μυαλά η ραγδαία ανοικοδόμηση που το δίχως άλλο έρχεται.

Σε ρεπορτάζ ετούτης της εφημερίδας για την εκτεταμένη και συστημική διαφθορά στα τελωνεία, ο συνδικαλιστικός φορέας του κλάδου δήλωσε ότι «γνωρίζει το φαινόμενο στο επίπεδο της φημολογίας».

Παράλληλα, ο Ιατρικός Σύλλογος Αθηνών έκανε αγωγή σε δημοσιογράφο ζητώντας ένα εκατομμύριο ευρώ επειδή έγραψε τη γνώμη του για το πώς θα έπρεπε να λειτουργεί ο κλάδος της υγείας, παραθέτοντας παραδείγματα από το εξωτερικό.

Τον στέλνει στη Δικαιοσύνη, την ίδια που αθώωσε ομόφωνα τον ιδιοκτήτη και τους επιστάτες στη Μανωλάδα.

Τι κάνει ο ενημερωμένος πολίτης διαβάζοντάς τα όλα αυτά; Πώς αντιδρά; Ο θυμός και η αγανάκτηση, που υποτίθεται ότι χαρακτηρίζουν τους θερμούς κατοίκους αυτής της χώρας του ευρωπαϊκού νοτιά, πού ακριβώς βρίσκονται; Εξαντλούνται στα σχόλια κατά του Νίκου Δήμου στο Facebook;

Προς το παρόν, η δραματικότερη παρέμβαση του εκλογικού σώματος είναι το να στείλει χρυσαυγίτες οικογενειακώς στο Ευρωκοινοβούλιο.

Πέρα από τις προφανείς εξηγήσεις περί επιπέδου εκλογικού σώματος, αιτίου και αιτιατού και τα λοιπά, στο θέμα υπάρχει, νομίζω, και ένα άλλο φαινόμενο άξιο αναφοράς: η εξοικείωση του υποδοχέα.

Οταν ο δημοσιογράφος Μάικλ Λιούις είχε έρθει στην Ελλάδα για να κάνει ρεπορτάζ για το σκάνδαλο του Βατοπεδίου, του είχαν έρθει πηγές (εφοριακοί, υπάλληλοι υπουργείων, διάφοροι πρόθυμοι) με ποταμούς στοιχείων για σκάνδαλα διαφθοράς στις υπηρεσίες όπου δούλευαν. Στο άρθρο που έγραψε στο περιοδικό Vanity Fair, περιέγραψε το αίσθημα της κούρασης και της βαρεμάρας έπειτα από μισή ώρα εξιστόρησης αλλεπάλληλων υποθέσεων διαφθοράς, η καθεμιά από τις οποίες σε άλλες χώρες θα προκαλούσε τρομερό ντόρο και σούσουρο. Αυτό που περιγράφει θυμίζει τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί μια άλλη αίσθηση: η όσφρηση.

Οταν μπαίνεις σε έναν χώρο που βρωμάει και κάτσεις και υποφέρεις τη βρώμα για λίγα λεπτά, σιγά σιγά η ένταση της οσμής υποχωρεί. Τα βρωμερά μόρια γεμίζουν σιγά σιγά τους οσφρητικούς υποδοχείς της μύτης και έτσι δεν δημιουργούνται καινούργια μηνύματα προς τον εγκέφαλο και σιγά σιγά η αίσθηση της βρώμας εξαφανίζεται. Το φαινόμενο αποκαλείται εξοικείωση του υποδοχέα.

Οι παράδοξες, παράλογες, εξωφρενικές πληροφορίες είναι τόσο πολλές στην σουρεαλιστική καθημερινή ειδησεογραφία, που αργά ή γρήγορα παύουμε να τις καταγράφουμε όλες, οι αντανακλαστικές αντιδράσεις θολώνουν. Αναισθητοποιούμαστε.

Κι αυτό μας οδηγεί σε περισσότερες επιπόλαιες επιλογές, που οδηγούν σε περισσότερα παράλογα αποτελέσματα, και ανατροφοδοτείται ο κύκλος, και εντείνεται η αναισθητοποίηση, και χάνουμε την ικανότητα να καταλαβαίνουμε ακόμη και τις πιο προφανείς αντιφάσεις που χαρακτηρίζουν τις ζωές και τις ιδέες μας, όπως για παράδειγμα:

Αν είμαστε όλες καθαρίστριες, γιατί είναι η χώρα μας τόσο βρώμικη;

36

Η κλειτοριδεκτομή και το σπληνάντερο: Μερικά λόγια για την πολυπολιτισμικότητα

8/8/14

Η Αθήνα το καλοκαίρι, με τις ποικιλόμορφες αλλοδαπές φάτσες να τριγυρνούν ηλιοκαμένες στους δρόμους, έστω και πρόσκαιρα θυμίζει λίγο τα μεγάλα πολύχρωμα κοσμοπολίτικα αστικά κέντρα της Δύσης. Η πολυπολιτισμικότητα αποτέλεσε το κλειδί της οικονομικής και τεχνολογικής ανάπτυξης των περισσότερων μεγάλων αστικών κέντρων του δυτικού κόσμου τα τελευταία 50 χρόνια, γι’ αυτό πάντα μου προκαλούσε απορία μια αντι-πολυπολιτισμική τάση που υπάρχει σε κόλπους της Δεξιάς. Και δεν εννοώ καν την ακραία λαϊκιά Δεξιά των θρησκόληπτων υπερπατριωτών – ακόμη και δεξιοί που αυτοαποκαλούνται φιλελεύθεροι την έχουν υιοθετήσει.

Το διασημότερο τέτοιο παράδειγμα ζούσε στην Ολλανδία, ένας δημοφιλής πολιτικός ονόματι Πιμ Φόρτουιν (το επίθετό του προφέρεται ακριβέστερα με γράμματα που δεν υπάρχουν στο ελληνικό αλφάβητο, οπότε λίγη κατανόηση). Ο Φόρτουιν ζητούσε τη ραγδαία μείωση της εισόδου αλλοδαπών στην Ολλανδία, πρέσβευε ότι το Ισλάμ είναι μια οπισθοδρομική θρησκεία και εχθρός της Δύσης και δήλωνε εμφατικά ότι οι μουσουλμάνοι που ζουν στη χώρα πρέπει να εναρμονιστούν απόλυτα με τις αξίες και τον τρόπο ζωής της – ή να φύγουν. Ο Φόρτουιν, ωστόσο, δεν ήταν τυπικός ακροδεξιός. Οι υπόλοιπες θέσεις του ήταν φιλελεύθερες, πίστευε στην κατοχύρωση των δικαιωμάτων των μειονοτήτων και θεωρούσε σημαντικά τα δημοκρατικά κεκτημένα της ολλανδικής κοινωνίας. Ο ίδιος ήταν ανοιχτά ομοφυλόφιλος.

Η ιδέα του Φόρτουιν δεν είναι καινούργια και επαναλαμβάνεται συχνά από δεξιές πολιτικές φωνές στην Ευρώπη τις τελευταίες δεκαετίες. Αν την ακούσει κανείς αποσπασματικά, μοιάζει λογική: Οι πολίτες που μεταναστεύουν σε μια χώρα πρέπει να υπακούν στους νόμους αυτής της χώρας και να απορρίπτουν τυχόν έθιμα ή συμπεριφορές που, ενώ αποτελούν μέρος της πολιτισμικής τους κληρονομιάς, είναι παράνομα στη νέα χώρα όπου κατοικούν. Δεν είναι κι εύκολο να διαφωνήσει κανείς. Μα αυτό είναι μόνο ένα μέρος της επιχειρηματολογίας αυτών των πολιτικών φωνών.

Στην πρώτη παράγραφο πρόσφατου άρθρου του, ο πρόεδρος της «Δημιουργία! Ξανά» Θάνος Τζήμερος αναφέρει τον εξής ορισμό της πολυπολιτισμικότητας: «Να συνυπάρχουν διαφορετικοί κώδικες “αξιών” στην ίδια γειτονιά, στην ίδια πολυκατοικία». Δίνοντας αυτόν τον ορισμό, στη συνέχεια ο Τζήμερος προχωρά επιχειρηματολογώντας κατά της πολυπολιτισμικότητας.

Το πρόβλημα, βέβαια, είναι το ότι αυτός είναι ένας επιλεκτικός και ατελής ορισμός της «πολυπολιτισμικότητας». Συνθετικά στοιχεία ενός πολιτισμού δεν είναι μόνο οι μπούρκες και οι κλειτοριδεκτομές – είναι και η μουσική, τα έθιμα, οι διατροφικές συνήθειες. Κάποια από τα συνθετικά στοιχεία ενός πολιτισμού μπορεί να είναι ασύμβατα με τα συνθετικά στοιχεία ενός άλλου πολιτισμού, κι αυτό δεν ισχύει μόνο για τους λιθοβολισμούς βιασμένων γυναικών. Για παράδειγμα, το ότι οι Ελληνες το Πάσχα τρώνε σπληνάντερο μπορεί να φαίνεται βαρβαρικό και χυδαίο σε άλλες κουλτούρες. Η εναρμόνιση τέτοιων συμπεριφορών τις περισσότερες φορές δεν χρειάζεται (οι μετανάστες κρατούν μέρος της πολιτισμικής τους ταυτότητας, κι αυτό είναι καλό), ενώ σε κάποιες περιπτώσεις θεσμικά μπορεί να είναι μπελαλίδικη. Τι γίνεται, ας πούμε, με τη μουσουλμανική μαντίλα; Δικαιούται ένα κράτος να απαγορεύσει σε πολίτες να φοράνε ό,τι θέλουν στο κεφάλι; Δικαιούται να επιβάλει απαγορεύσεις μόνο σε μια μειονότητα;

Σε άλλες περιπτώσεις, τα πράγματα είναι πιο απλά: φυσικά ένας μετανάστης που έρχεται στη Δύση δεν επιτρέπεται να κάνει κλειτοριδεκτομή στο παιδί του ή να παντρευτεί μια 12χρονη, όπως ίσως θα επιτρεπόταν να κάνει στη χώρα του.

Πολιτικοί όπως ο Φόρτουιν και ο Τζήμερος θέτουν αυτό το θέμα στο επίπεδο του συνόλου: Υποθέτουν ότι οι μετανάστες -συγκεκριμένα «οι μουσουλμάνοι»- είναι πολύ δύσκολο ή αδύνατο να αποβάλουν τα ασύμβατα στοιχεία της πολιτισμικής τους ταυτότητας, και προτείνουν κάποιας μορφής έλεγχο στην εναρμόνιση της συμπεριφοράς τους με τη νομιμότητα στις χώρες υποδοχής. Η αντίθετη -και αυθεντικά φιλελεύθερη- άποψη θέτει το θέμα στο επίπεδο του ατόμου: δεν χρειάζεται να φωτογραφίζονται ή να στοχοποιούνται πληθυσμοί, αλλά απλώς να εφαρμόζεται ο νόμος εξίσου για όλους τους πολίτες.

Στην πραγματικότητα, το μεταναστευτικό πρόβλημα είναι ένα πρόβλημα αστυνόμευσης. Δεν είναι πιο πολύπλοκο από αυτό. Κι όμως πολιτικοί και ιδεοπώλες της Δεξιάς εξακολουθούν να το μετατρέπουν συχνά σε κάτι πιο πολύπλοκο, σε κάτι που πρέπει να αντιμετωπιστεί θεσμικά, συνολικά, στοχοποιώντας ομάδες, νομοθετώντας φωτογραφικά. Μια εξήγηση είναι ότι με αυτόν τον τρόπο κεφαλαιοποιούν πολιτικά τον εγγενή φόβο αμόρφωτων ή αδύναμων ψηφοφόρων για το διαφορετικό και το ξένο. Ή μπορεί να είναι αυτός ένας τρόπος να υφαίνεται ένας θεσμικός μανδύας για να ντυθεί ο ρατσισμός του καθενός.

Ο Φόρτουιν δολοφονήθηκε το 2002 από έναν αριστερό ακτιβιστή, αλλά η ιδέα του εξακολουθεί να επιβιώνει, παρόλο που η αξία της πραγματικής πολυπολιτισμικότητας είναι πια καλά κατοχυρωμένη από την έρευνα και την εμπειρία, και παρόλο που η όψη μιας καλοκαιρινής Αθήνας γεμάτης με πολύχρωμες φάτσες μοιάζει πολύ πιο όμορφη, ελκυστική και υγιής – με ό,τι χρώμα μάτια κι αν τη βλέπει κανείς.

37

Ο «χασταγκτιβισμός» και τα παγάκια

22/8/14

Εδώ δίπλα έχω έναν κουβά με νερό και παγάκια. Σε λίγο κάποιος θα μου τον ρίξει στο κεφάλι, ενώ κάποιος άλλος θα με τραβάει βίντεο. Δεν το διάλεξα. Με προκάλεσαν.

Αυτό το πράγμα λέγεται ice bucket challenge κι αν τις τελευταίες εβδομάδες έχετε ρίξει μια ματιά στο Ιντερνετ, σίγουρα έχετε δει τα βιντεάκια: κάποιος δέχεται ένα μπουγέλωμα με παγάκια, αφού πρώτα προκαλέσει τρεις άλλους είτε να κάνουν το ίδιο είτε να δώσουν χρήματα για την καταπολέμηση της αμυοτροφικής πλευρικής σκλήρυνσης (ALS), μιας πολύ σοβαρής και ανίατης νευρομυϊκής ασθένειας. Το παιχνίδι ξεκίνησε στα μέσα του Ιουλίου, όταν ένας Αμερικανός παίκτης του γκολφ γύρισε ένα σχετικό βίντεο και απεύθυνε πρόσκληση στην ξαδέρφη του, της οποίας ο σύζυγος πάσχει από ALS. Αυτή προκάλεσε κάποιον άλλον κι αυτός κάποιους άλλους και σύντομα γέμισε το Ιντερνετ μπουγελώματα (στο Wired υπολόγισαν ότι με ιδανικές συνθήκες χρειάζονται μόλις 35 ημέρες για να συμμετάσχει στην ενέργεια ολόκληρος ο πληθυσμός της Γης). Πλέον έχουν συμμετάσχει χιλιάδες άνθρωποι, ανάμεσα στους οποίους και διάσημοι, όπως ο Μπιλ Γκέιτς, ο Λίο Μέσι, ο Τζορτζ Μπους, η Λέιντι Γκάγκα και ο Λεμπρόν Τζέιμς (σε ένα σκάφος στο Αιγαίο).

Διαβάζοντας αυτά τα λόγια μπορεί όλα αυτά να σας φαίνονται κάπως ασόβαρα. Σαν ένα viral χωρατό με αφορμή μια απολύτως σοβαρή και τρομακτική ασθένεια. Η κριτική –η οποία γίνεται ήδη στο Ιντερνετ– δεν είναι εντελώς αβάσιμη.

Σήμερα η τεχνολογία προσφέρει περισσότερη και πληρέστερη πληροφόρηση σε όποιον ενδιαφέρεται να την αναζητήσει, με μια πανσπερμία πηγών και μια πρωτοφανή ποικιλία στοιχείων για τεκμηρίωση και απόψεων για εξέταση. Αν και αυτή η πληροφόρηση συχνά είναι αποσπασματική, δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι οι Homo sapiens ως είδος σήμερα είναι καλύτερα πληροφορημένοι από οποιαδήποτε περίοδο της ιστορίας τους. Κι αυτό είναι θαυμάσιο.

Αλλά έχει και κάποιους κινδύνους, ένας εκ των οποίων είναι η ψευδαίσθηση της δύναμης.

Οταν κάποιος μαθαίνει για κάτι φρικτό που υπάρχει ή συμβαίνει στη Γη (τον αποκεφαλισμό του Τζέιμς Φόλεϊ από τα τέρατα του ISIS, την απαγωγή των Νιγηριανών κοριτσιών από την Μπόκο Χαράμ, τα επεισόδια στο Φέργκιουσον, την ALS), κυριεύεται από τη φυσιολογική και ανθρώπινη και υπέροχη παρόρμηση να κάνει κάτι. Οτιδήποτε. Να βοηθήσει κάπως. Δώστε μας ένα κουμπί να πατήσουμε για να γίνουν τα πράγματα στον κόσμο καλύτερα, αντίστοιχο μ’ αυτό που έχουμε για να διαβάζουμε πόσο φριχτά είναι τα πράγματα στον κόσμο.

Τα πράγματα, βέβαια, ποτέ δεν είναι τόσο απλά, μα η ανθρώπινη φύση είναι τέτοια κι έτσι προκύπτουν αναπόφευκτα προβλήματα.

Θυμάστε την καμπάνια ΚΟΝΥ 2012; Προέκυψε από ένα viral βίντεο που έφτιαξαν νεαροί Αμερικανοί, το οποίο περιέγραφε τα φριχτά εγκλήματα του Τζόζεφ Κόνι και της αλλόκοτης συμμορίας του στην Ουγκάντα. Εκατό εκατομμύρια άνθρωποι είδαν το βιντεάκι και έφριξαν με τα εγκλήματα και πολλοί έδωσαν με χαρά χρήματα για την καμπάνια η οποία υποστήριζε κάποια ασαφή εκστρατεία κατά του εξαφανισμένου Κόνι. Γρήγορα όμως ήρθαν στην επιφάνεια ανακρίβειες του βίντεο, καθώς και ανησυχητικές λεπτομέρειες για το ποιόν των νεαρών που το έφτιαξαν. Εκτός από τη συγκεκριμένη, πιθανώς σκοτεινή περίπτωση (κανείς δεν ξέρει τι απέγιναν τα λεφτά), υπάρχουν κι άλλες, όπου απλώς το αποτέλεσμα ήταν μηδαμινό. Θυμηθείτε το πρόσφατο hashtag #bringbackourgirls που τελικά δεν κατάφερε να σώσει τα κορίτσια από τη Νιγηρία – περισσότερα από 200 ακόμη αγνοούνται.

Οπότε είναι λογικό να ασκείται κριτική σε τέτοιου τύπου ενέργειες, σε αυτόν τον χασταγκτιβισμό που δεν καταφέρνει πολλά, αλλά δημιουργεί στους συμμετέχοντες την ψευδαίσθηση ότι κάτι έκαναν, ότι συνεισέφεραν, μιαν ικανοποίηση κενή νοήματος.

Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι όλες οι αντίστοιχες περιπτώσεις είναι εξ ορισμού άχρηστες ή επιζήμιες. Η ALS Association (ALSA) στις ΗΠΑ ανακοίνωσε ότι χάρις στο παιχνιδάκι με τα παγάκια από τις 29 Ιουλίου μέχρι τις 20 Αυγούστου είχε συγκεντρώσει δωρεές ύψους $31,5 εκατομμυρίων, μεταξύ άλλων και από 637.527 νέους δωρητές. Πέρυσι στο ίδιο διάστημα είχε συγκεντρώσει μόλις $1,9 εκατομμύρια. Το ποσό δεν είναι μικρό ούτε ασήμαντο (τα ποσά που επενδύονται για την έρευνα της συγκεκριμένης, σπάνιας ασθένειας δεν είναι μεγάλα). Η δε ALSA δεν είναι σαν τους πιτσιρικάδες του KONY – έχει πολυετή ιστορία και πολύ καλό όνομα.

Οπότε ίσως αυτό εδώ το χαζοχαρούμενο viral trend να μην είναι και τόσο άχρηστο και ίσως να δείχνει ότι ένας διαφορετικός, πιο αποτελεσματικός «χασταγκτιβισμός» είναι εφικτός. Η τεχνολογία προσφέρει εργαλεία για ένα σωρό πράγματα που ήταν αδύνατα ή και αδιανόητα –από τα μικροδάνεια στις φτωχές χώρες μέχρι το Kickstarter– και σίγουρα θα προσφέρει περισσότερα στο μέλλον. Γιατί όχι κι ένα κουμπί που θα πατάς και θα κάνει, όντως, κάτι, θα ισιώνει κάπως τα στραβά που υπάρχουν στον κόσμο;

Φέρτε μου τον κουβά.

38

Το αντιρατσιστικό νομοσχέδιο σε έναν κόσμο γεμάτο Νικολόπουλους

29/8/14

Π​​ριν από 70.000 χρόνια, ένα ηφαίστειο στην Ινδονησία εξερράγη. Η έκρηξη ήταν τόσο ισχυρή που προκάλεσε έναν παγκόσμιο χειμώνα για περίπου δέκα χρόνια και γενικότερη πτώση της θερμοκρασίας του πλανήτη για αιώνες. Η κλιματική αλλαγή είχε καταστροφικές συνέπειες: σύμφωνα με μια επιστημονική θεωρία, εκείνη την εποχή η ανθρωπότητα έφτασε να αποτελείται συνολικά από περίπου 10.000 μέλη. Ολα τα ανθρώπινα όντα που υπήρχαν ήταν λιγότερα από όσα χωράνε σε ένα μοντέρνο γήπεδο μπάσκετ.

Από αυτούς καταγόμαστε όλοι, άσπροι, μαύροι, κίτρινοι, κοντοί, ξανθοί, γκέι, αριστερόχειρες, όλοι, και τα 7 δισεκατομμύρια νοματαίοι που ζούμε στη Γη σήμερα. Από μερικές εκατοντάδες ζευγάρια ανθρώπων προερχόμαστε.

Αν συλλογιστεί κάποιος την ανθρώπινη ύπαρξη με τέτοιους βιολογικούς όρους, είναι κάπως δύσκολο να γίνει ρατσιστής. Η ιδέα ότι ομάδες πληθυσμών είναι ανώτερες ή κατώτερες εξαιτίας της γενετικής τους «καταγωγής» είναι αντιεπιστημονική και βλακώδης. Το ανθρώπινο είδος είναι τόσο ομοιογενές γενετικά σε σχέση με άλλα ζωικά είδη που τέτοιες απόψεις για τα δεδομένα της φύσης είναι γελοίες.

Τα ανθρώπινα όντα είναι ανολοκλήρωτα, βεβαίως, και ο ρατσισμός είναι εγγενές χαρακτηριστικό της ατέλειάς τους. Είναι παγκόσμιο φαινόμενο αυτό.

Στις 9 Αυγούστου ένας λευκός αστυνομικός πυροβόλησε οκτώ φορές και σκότωσε τον 18χρονο μαύρο Μάικλ Μπράουν στη μικρή πόλη Φέργκιουσον του Μιζούρι. Ο Μπράουν ήταν άοπλος και σύμφωνα με αυτόπτες μάρτυρες είχε σηκώσει τα χέρια ψηλά και ζητούσε να παραδοθεί. Η πόλη Φέργκιουσον έχει λευκό δήμαρχο, λευκό διευθυντή της αστυνομίας, πέντε από τα έξι μέλη του δημοτικού συμβουλίου είναι λευκοί και πενήντα από τους πενήντα τρεις αστυνομικούς της πόλης είναι λευκοί. Το 67% του πληθυσμού, όμως, είναι μαύροι. Η δολοφονία του Μάικλ Μπράουν ήταν το τελευταίο μιας σειράς συμβάντων που αποδεικνύουν ότι οι μαύροι στις Ηνωμένες Πολιτείες του 2014 ζουν μια ζωή πιο δύσκολη και επίφοβη από ό,τι οι λευκοί. Εκατόν σαράντα εννέα χρόνια μετά την κατάργηση της δουλείας, ο καθημερινός ρατσισμός, ο εγγενής στα ανολοκλήρωτα ανθρώπινα όντα, υπάρχει ακόμη.

Υπάρχει και εδώ.

Στη χώρα όπου το 10% του εκλογικού σώματος επιλέγει συνειδητά τους ναζί, πρόκειται να τεθεί προς ψήφιση ένα λεγόμενο «αντιρατσιστικό νομοσχέδιο» το οποίο διαθέτει διατάξεις εναρμονισμένες με την ευρωπαϊκή νομοθεσία για την καταπολέμηση του λόγου που προτρέπει στο μίσος και τη ρατσιστική βία. Κανονικά βεβαίως δεν θα έπρεπε να χρειάζεται να υπάρχει τέτοιο νομοσχέδιο και ο αλληλοσεβασμός των ανθρώπινων όντων θα έπρεπε να είναι αυτονόητη προϋπόθεση για την ειρηνική τους συνύπαρξη. Αλλά δεν είναι, κι έτσι πρέπει οι ζοχαδιασμένοι χολερικοί αρνητές ολοκαυτωμάτων να εμποδίζονται με κάποιον τρόπο από τη διάδοση του μίσους τους, οπουδήποτε κι αν ζουν. Πόσο μάλλον σε μια κοινωνία όπου ομάδες τραμπούκων επιτίθενται σε μετανάστες ή σε ανύποπτα ζευγάρια σε πλατείες του Παγκρατίου ή όπου εκλεγμένοι βουλευτές βρίζουν χυδαία στο Twitter πρωθυπουργούς άλλων χωρών επειδή είναι ομοφυλόφιλοι.

Φυσικά το νομοσχέδιο συναντά σημαντικές αντιδράσεις κυρίως από την Ακροδεξιά, οι οποίες εκφράζονται με δηλώσεις του Τάκη Μπαλτάκου και επιστολές από αλλόφρονες μητροπολίτες όπως ο Γόρτυνος και Μεγαλοπόλεως, που δεν ξέρει πώς γράφεται το «κίναιδος», ή από «Ελληνες ακαδημαϊκούς» που αποκαλούν τη μετανάστευση «παράνομο μουσουλμανικό εποικισμό» και «έγκλημα εθνοκτονίας» και δεν θέλουν να χτιστεί και τζαμί στον Ελαιώνα. Είναι πολύ ενδιαφέρον το ότι πολλοί από αυτούς στην επιχειρηματολογία τους επικαλούνται την «ελευθερία της έκφρασης», οι ακροδεξιοί διακρίνονται άλλωστε για την ευαισθησία τους στο θέμα αυτό, την έχουμε δει έξω από θέατρα. Αλλά αυτοί δεν είναι παρά μια ένδειξη του προβλήματος. Το πρόβλημα είναι ο συστημικός ρατσισμός και η ενδημική μισαλλοδοξία στις ευρύτατες μάζες των ψηφοφόρων και των πιστών. Αυτή δεν εκδηλώνεται με βίαιες επιθέσεις ή με επιστολές και tweets, αλλά στην καθημερινή συμπεριφορά, στον ιδιωτικό λόγο, στην εθιμική ανοχή των διακρίσεων, μια σειρά από ηπιότερες εκφάνσεις που δεν γίνονται εύκολα share στο Facebook, αλλά συλλογικά μάς έχουν κάνει τη λιγότερο ανεκτική, πιο ρατσιστική και φοβισμένη κοινωνία της Ευρώπης.

Βλέποντας όλο αυτό το ρατσιστικό μίσος στη δικιά μας κοινωνία και στις ξένες, αναρωτιέμαι: Πώς να ζούσαν άραγε εκείνοι οι δέκα χιλιάδες άνθρωποι τότε, εβδομήντα χιλιάδες χρόνια πριν, σε έναν κόσμο άγριο, χωρίς ερκοντίσιον και Ιντερνετ, παγιδευμένοι σε έναν σκληρό και διαρκή χειμώνα; Χωρίζονταν σε «φυλές» και «σεξουαλικούς προσανατολισμούς» και άλλες υποκατηγορίες ώστε να μπορούν να μισιούνται μεταξύ τους συστημικά; Ή μήπως αυτή η ατέλεια της ανθρώπινης φύσης εμφανίστηκε πολύ αργότερα, όταν γίναμε πολύ περισσότεροι, και αποκτήσαμε την πολυτέλεια να μισιόμαστε πιο άνετα χωρίς να κινδυνεύουμε να αφανιστούμε ως είδος;

39

Μια κλοπή, γυμνές φωτογραφίες και η αργή ωρίμανση του ίντερνετ

5/9/2014

Πριν από έξι ημέρες άγνωστος ανέβασε ένα μεγάλο αρχείο γυμνών φωτογραφιών περίπου 100 επώνυμων γυναικών στο online forum 4chan. Πολύ γρήγορα οι φωτογραφίες ανέβηκαν και στο Reddit και, όπως συμβαίνει συνήθως με αυτά τα πράγματα, μέσα σε λίγες ώρες εκατομμύρια άνθρωποι τις είχαν δει. Δεν ήταν η πρώτη φορά που κάτι τέτοιο συμβαίνει, βεβαίως. Από τη γέννηση του Ιντερνετ κι έπειτα, παρόμοιες διαρροές προσωπικών δεδομένων διασήμων ή μη είναι πολύ κοινό φαινόμενο. Ετούτη τη φορά, όμως, δύο σημαντικά πράγματα ήταν διαφορετικά. Πρώτον, η διαρροή ήταν πρωτοφανούς μεγέθους, αξιοσημείωτα μαζική. Δεύτερον, η αντίδραση των media και του κοινού ήταν κατά κανόνα διαφορετική απ’ ό,τι σε παρελθόντα συμβάντα.

Και οι δύο διαφορές έχουν σημασία. Η πρώτη γιατί θέτει στο προσκήνιο σοβαρά θέματα σχετικά με την ασφάλεια που προσφέρουν τα προϊόντα αποθήκευσης και προστασίας των μεγαλύτερων εταιρειών του κόσμου (στην προκειμένη περίπτωση της Apple) και η δεύτερη γιατί υποδεικνύει μια εξέλιξη και ωρίμανση στον τρόπο με τον οποίο το κοινό και τα media αντιμετωπίζουν τέτοιου τύπου παραβιάσεις της ιδιωτικής ζωής. Ας τις δούμε μία μία.

Εδώ και αρκετά χρόνια, ένα μεγάλο μέρος της ηλεκτρονικής δραστηριότητας του πλανήτη έχει μετατοπιστεί από το σκληρό δίσκο του κάθε μεμονωμένου χρήστη σε αχανείς servers μεγάλων εταιρειών τεχνολογίας. Αυτό έχει προκαλέσει μια συγκλονιστική βελτίωση της online εμπειρίας: Πλέον μπορούμε να έχουμε πρόσβαση σε όλα τα αρχεία, τα emails, τις επαφές και τα μηνύματά μας από οποιαδήποτε συσκευή οπουδήποτε στον κόσμο, χωρίς κόπο και με ελάχιστη προσπάθεια. Δεν χρειάζεται να στείλουμε ένα αρχείο στον υπολογιστή του σπιτιού για να συνεχίσουμε να δουλεύουμε. Δεν «σβήνονται» emails. Αν κλαπεί το smartphone μας, οι φωτογραφίες και οι επαφές και τα μηνύματα δεν χάνονται – εμφανίζονται αλώβητα στο επόμενο smartphone που θα πάρουμε. Είναι τόσο σπουδαία η ευκολία που ο περισσότερος κόσμος δίνει το (ανομολόγητο, αλλά κάπως συνειδητό) αντάλλαγμα με χαρά: για να έχουμε πρόσβαση από παντού στα προσωπικά μας αρχεία, συμφωνούμε να μας τα φυλάνε ιδιωτικές εταιρείες όπως η Google, η Apple, η Microsoft, η Dropbox ή η Facebook. Καθώς ο κόσμος είναι γεμάτος από κακόβουλους, χολερικούς ή αρρώστους και καθώς οι εταιρείες αυτές είναι σε ένα διαρκή και υπόγειο πόλεμο μαζί τους για τη διαφύλαξη του επιχειρηματικού τους μοντέλου, τυχόν ήττες των δεύτερων μπορούν να μας επηρεάσουν όλους. Αυτό τις τελευταίες ημέρες έγινε οδυνηρά σαφές. Οι εταιρείες οφείλουν να προσπαθήσουν πολύ περισσότερο.

Εξάλλου, σε προηγούμενες παρόμοιες διαρροές και, εν μέρει, και σε ετούτη εδώ, ένα επιχείρημα που επαναλαμβάνεται πολύ συχνά είναι το εξής: Ας μην τραβούσαν τέτοιες φωτογραφίες. Είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα και περίεργη τοποθέτηση. Αν κάποιος μπει στον τραπεζικό σου λογαριασμό και σου κλέψει λεφτά, κανείς δεν πρόκειται να σου πει «ας πρόσεχες, να μη χρησιμοποιούσες web banking». Αλλά στην περίπτωση κλοπής γυμνών φωτογραφιών νεαρών ηθοποιών, ένα ηθικολάγνο κομμάτι του Ιντερνετ έχει την ετυμηγορία εύκολη: Φταίει (και) το θύμα. Ετούτη τη φορά, όμως, είδαμε ταυτόχρονα πάρα πολύ έντονη και την άλλη πλευρά: μια σχεδόν καθολική καταδίκη της κλοπής με έμφαση στον εγκληματικό της χαρακτήρα, λιγότερη ηθικολογία κατά των θυμάτων και μια σχετικά εκτεταμένη αποφυγή της προσέγγισης του θέματος με κουτσομπολίστικο/ψυχαγωγικό τόνο. Ισως να φταίει το μέγεθος της διαρροής ή μια κάποια ωρίμανση του (ολοένα και περισσότερο εξοικειωμένου με την τεχνολογία) κοινού. Ή το ότι το πιο προβεβλημένο από τα δεκάδες θύματα είναι η καθολικά αγαπητή, πολυβραβευμένη και αξιολάτρευτη 24χρονη ηθοποιός Τζένιφερ Λόρενς.

Ο,τι κι αν φταίει, είχε ως αποτέλεσμα λιγότερη λιγωμένη εφηβική γλώσσα, λιγότερα ανώριμα αστεία και περισσότερες εκκλήσεις για σεβασμό στα θύματα, απαντήσεις, προστασία και λύσεις. Μέρος των εκκλήσεων απευθύνονται στις μεγάλες εταιρείες τεχνολογίας, η μεγαλύτερη εκ των οποίων βρίσκεται στο κέντρο του σκανδάλου και ετοιμάζεται την επόμενη εβδομάδα να παρουσιάσει και το καινούργιο της iPhone στη μουδιασμένη παγκόσμια αγορά. Ενα άλλο μρος απευθύνεται στις αρχές.

Το τι πρέπει να κάνουν αυτές είναι γνωστό – το έχουν ξανακάνει.

Πριν από τρία χρόνια, ένας μοναχικός κακομοίρης ονόματι Κρίστοφερ Τσέινι χάκεψε τους λογαριασμούς δεκάδων γυναικών, κάποιες από τις οποίες ήταν διάσημες και άλλες απλώς γυναίκες που ήξερε, αναζητώντας γυμνές φωτογραφίες. Κάμποσες από τις φωτογραφίες που έκλεψε τις διοχέτευσε ανώνυμα online – μεταξύ άλλων της ηθοποιού Σκάρλετ Γιόχανσον και της τραγουδίστριας Κριστίνα Αγκιλέρα. Ενα χρόνο μετά, κι αφού το FBI κατάφερε να τον εντοπίσει, καταδικάστηκε σε δέκα χρόνια φυλάκιση.

Είναι κάπως ενθαρρυντικό το ότι, αντί να ξερογλείφεται χαζεύοντας τις κλεμμένες φωτογραφίες και κατηγορώντας τα θύματα, ένα ολοένα και μεγαλύτερο υγιές κομμάτι του Ιντερνετ τώρα απλώς ζητάει την τιμωρία των υπευθύνων και καλύτερες λύσεις από τις εταιρείες που φιλοξενούν τα δεδομένα και τις φωτογραφίες μας. Γυμνές ή μη.

40

Οι Καρυάτιδες πρέπει να έχουν φρικάρει ήδη

12/9/14

Το καλοκαίρι μπορεί να έχει τελειώσει και ημερολογιακά και μετεωρολογικά, αλλά βέβαια δεν έχει τελειώσει κοινοβουλευτικά: στη Βουλή των Ελλήνων το καλοκαίρι κρατάει μέχρι τις αρχές Οκτωβρίου, το τρίτο θερινό τμήμα της μόλις πριν από λίγες ημέρες ανέλαβε δράση, και γιατί όχι άλλωστε, τόσο καιρό λέμε ότι η τουριστική σεζόν πρέπει να κρατάει περισσότερο, δεν θα ήταν δίκαιο αυτό να μην ισχύει για όλα τα καταστήματα αναψυχής.

Εντός του συγκεκριμένου, ο «τομεάρχης άμυνας» του ΣΥΡΙΖΑ Θοδωρής Δρίτσας δήλωσε ότι το κόμμα υποστηρίζει πως η Ελλάδα πρέπει να φύγει από το ΝΑΤΟ, πράγμα που είναι πράγματι επίσημη θέση του κόμματος, ψηφισμένη στο συνέδριό του. Ο γραμματέας του ΣΥΡΙΖΑ Δημήτρης Βίτσας, ωστόσο, διευκρίνισε ότι όχι, μια κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ δεν θα βγάλει την Ελλάδα από το ΝΑΤΟ, αλλά «θα παλέψουμε για να διαλυθεί το ΝΑΤΟ από μόνο του».

Λίγες ημέρες πριν, παρεμπιπτόντως, ο «υπεύθυνος οικονομικής πολιτικής» του ΣΥΡΙΖΑ Γιάννης Μηλιός είχε δηλώσει πως όταν γίνει κυβέρνηση ο ΣΥΡΙΖΑ, θα μειώσει τη φοροδιαφυγή κατά 50% «μέσα σε λίγους μήνες». Παραδόξως ο «τομεάρχης Υγείας» του ΣΥΡΙΖΑ δεν είπε τίποτε για τη «θεραπεία του καρκίνου στις πρώτες 100 ημέρες» και ο «υπεύθυνος εξωτερικής πολιτικής» δεν έκανε υποσχέσεις για «ειρήνη στη Συρία». Αναμένουμε.

Εν τω μεταξύ, πίσω στο κατάστημα αναψυχής, βουλευτές της Νέας Δημοκρατίας είναι έξαλλοι με τον άδικο φόρο ΕΝΦΙΑ, τον οποίο είχαν βεβαίως ψηφίσει με τα χεράκια τους, όχι τόσο επειδή είναι ένας άδικος φόρος, αλλά και επειδή, όπως το έθεσε η βουλευτής Αννα Καραμανλή, «κανένας μας δεν θα επενεκλεγεί, μας καταστρέφετε». Πράγμα που είναι και αυτό που πραγματικά έχει σημασία, βέβαια.

Εξάλλου, το λεγόμενο αντιρατσιστικό νομοσχέδιο υπερψηφίστηκε από το Γ΄ θερινό τμήμα, κουτσουρεμένο και συμπληρωμένο σύμφωνα με τις απαιτήσεις και τα γούστα της Ελληνικής Εκκλησίας, μιας γιγάντιας εταιρείας holding με επενδύσεις σε real estate και μετοχές, η οποία παράλληλα ορκίζει το πολιτικό προσωπικό, ευλογάει τα σχολεία, προσφέρει έμμισθες (γάμοι, βαφτίσια, κηδείες – εν μέρει μονοπωλιακά) και άμισθες (φιλαθρωπικές) υπηρεσίες και δεν πληρώνει φόρους –ούτε τον άδικο ΕΝΦΙΑ–, την ώρα που το μεγαλύτερο έξοδό της, το μισθολόγιο των υπαλλήλων της, το αναλαμβάνουν οι Ελληνες φορολογούμενοι.

Εν τω μεταξύ μάθαμε ότι: Υπάλληλος υπουργείου απουσίαζε από την υπηρεσία της 944 εργάσιμες ημέρες από το 2008 ώς το 2011. Υπάλληλος δήμου απουσίαζε 703 ημερολογιακές ημέρες από την υπηρεσία του από το 2011 ώς το 2013. Αλλος υπάλληλος δήμου απουσίαζε 1.005 ημέρες από την υπηρεσία του από το 2010 ώς το 2013. Αλλος υπάλληλος δήμου απουσίαζε 558 ημέρες το 2012 και το 2013 από την υπηρεσία του, καθώς είχε μετακομίσει στο εξωτερικό. Οι Ελληνες φορολογούμενοι πλήρωναν και τους δικούς τους μισθούς, για χρόνια, από πάντα. Για να απολυθούν όλοι αυτοί έπρεπε να φορέσουμε τις τρόικες και τα μνημόνια. Από μόνοι μας δεν μπορούσαμε. Περνούσαν οι μέρες (εκατό, διακόσιες, τριακόσιες, πεντακόσιες), αυτοί έλειπαν, έκαναν τα δικά τους, ζούσαν τη ζωή τους και κανένας δεν μπορούσε να τους αγγίξει. Ισως να μπορούσε η Εκκλησία, αν ήθελε, αλλά κανένας άλλος.

Αυτά είναι μόνο μερικά από τα τυπικά ελληνικά συμβάντα που είδαμε τις προηγούμενες ημέρες, με το που μπήκε ο Σεπτέμβρης, πριν καν ανοίξουν τα σχολεία. Τέτοια γίνονται συνέχεια. Αυτή είναι η πολιτική μας πραγματικότητα, τέτοιες ειδήσεις γεννάει. Εδώ και πολύ καιρό το πολιτικό προσωπικό της χώρας αποτελείται σε γιγάντιο ποσοστό από αλλόφρονες, εκτός τόπου και χρόνου γραφικούς, νούμερα ή απλά λαϊκιστές ανίκανους κι αυτό είναι το επίπεδο της ειδησεογραφίας που γεννάνε. Μ’ αυτούς τους πολιτικούς πτωχεύσαμε, μ’ αυτούς εξακολουθούμε να βουλιάζουμε στον βούρκο, εξαιτίας τους δεν υπάρχει η παραμικρή ελπίδα για τη μετατροπή της χώρας μας σε κάτι καλύτερο. Και είναι μια λογική, δημοκρατική αλυσίδα: αυτό είναι το επίπεδο της πολιτικής, επειδή αυτό είναι το πολιτικό προσωπικό, επειδή αυτοί είναι οι ψηφοφόροι που το επιλέγουν, επειδή αυτοί είμαστε εμείς. Οι πολίτες που αγανακτούμε με τον ΕΝΦΙΑ, αλλά αδυνατούμε να δούμε την αλυσίδα που καταλήγει στον ΕΝΦΙΑ από τα μνημόνια, από την πτώχευση, από το χρέος, από τις σπατάλες, από τους υπαλλήλους που πληρώνονται χωρίς να δουλεύουν, από τους πολιτικούς που τους διόρισαν και τους προστάτευσαν, από τους πολίτες που τους ψήφισαν, δηλαδή από τους εαυτούς μας.

Και, εντάξει, δεν είναι το σημαντικότερο πρόβλημα του κόσμου. Αν είχαμε τα σημαντικότερα προβλήματα του κόσμου, αυτή τη στιγμή η Κρήτη θα ψήφιζε για την απόσχισή της από την Ελλάδα και οι δικοί μας θρησκόληπτοι θα αποκεφάλιζαν απίστους σε βιντεάκια στο Ιντερνετ. Αλλά σκεφτείτε τις Καρυάτιδες που βγήκαν στο φως 2.300 χρόνια μετά τον ενταφιασμό τους και μας βλέπουν τώρα για πρώτη φορά.

Πρέπει να έχουν φρικάρει.

41

Έλληνες και τηλεόραση

19/9/14

Σε πρόσφατη έρευνα που δημοσιεύτηκε στα ΝΕΑ, οι συμμετέχοντες Ελληνες πολίτες δήλωσαν ότι «εμπιστεύονται» τα ΜΜΕ σε ποσοστό 1,9%. Ενα κόμμα εννέα. Ούτε δύο.

Στις περισσότερες αντίστοιχες έρευνες το ίδιο συμβαίνει: Οι Ελληνες πολίτες δηλώνουν ότι εμπιστεύονται τα ΜΜΕ (και όταν λέμε «ΜΜΕ» εδώ εννοούμε κυρίως την τηλεόραση – μόλις το 6% των Ελλήνων διαβάζει κάθε μέρα έντυπα, το μικρότερο ποσοστό στην Ε.Ε.) λιγότερο από όλους τους θεσμούς που υπάρχουν στη χώρα, λιγότερο από τα κόμματα, τις τράπεζες, την κυβέρνηση. Λιγότερο ακόμα και από την τρόικα.

Το περυσινό Ευρωβαρόμετρο, η έρευνα της Ε.Ε. που μετράει τις τάσεις της κοινής γνώμης, παρουσίασε παρόμοιο αποτέλεσμα: μόλις 15% των συμμετεχόντων Ελλήνων δήλωσαν ότι εμπιστεύονται την τηλεόραση. Ηταν το χαμηλότερο ποσοστό από όλες τις χώρες-μέλη. Στην ίδια έρευνα, ωστόσο, το ιλιγγιώδες 85% των Ελλήνων δήλωσε και κάτι άλλο: ότι βλέπει κάθε μέρα τηλεόραση. Σε αυτό το θέμα είμαστε ακριβώς πάνω στον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Οπότε τι συμβαίνει; Γιατί δηλώνουμε ότι δεν εμπιστευόμαστε κάτι που παρακολουθούμε κάθε μέρα; Ή, για το πάρουμε ανάποδα: γιατί παρακολουθούμε κάτι που δηλώνουμε ότι δεν εμπιστευόμαστε;

Μπορεί να εννοούμε ότι δεν βλέπουμε ειδήσεις. Ολα αυτά τα παράθυρα και τις εκπομπές γνώμης και τα δελτία ειδήσεων μπορεί να μην τα βλέπει κανείς. Αν είναι έτσι, τότε θα έπρεπε τα πολιτικά μηνύματα που βγαίνουν από την τηλεόραση να μην έχουν καμία επίδραση στη βούληση και την πολιτική έκφραση των πολιτών. Στην πραγματικότητα, όμως, φαίνεται να συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Ας θυμηθούμε τα αποτελέσματα των φετινών ευρωεκλογών.

Φέτος, για πρώτη φορά οι Ελληνες πολίτες, οπουδήποτε κι αν ψήφιζαν, είχαν την ευκαιρία να διαλέξουν πρόσωπα από μία κοινή λίστα υποψηφίων. Και επέλεξαν για ευρωβουλευτές 21 ανθρώπους, η πλειονότητα των οποίων είναι αυτό που λέμε «γνωστοί από την τηλεόραση»: Πολιτικοί και καθηγητές που συχνάζουν σε εκπομπές και παράθυρα, πρώην αθλητές, συγγενείς διασήμων, ακόμα και τρεις πρώην δημοσιογράφοι της τηλεόρασης (οι οποίοι παραλίγο να ήταν πέντε). Βλέποντας τα ονόματα αυτών που εξελέγησαν και αυτών που έμειναν απέξω, το συμπέρασμα είναι ξεκάθαρο: εξελέγησαν αυτοί που ήταν στην τηλεόραση. Το συμπέρασμα επαναλαμβάνεται και στις υπόλοιπες εκλογικές αναμετρήσεις.

Με άλλα λόγια: ο λαός ψηφίζει ό,τι βλέπει στην τηλεόραση, και μετά πάει και δηλώνει στις έρευνες ότι δεν εμπιστεύεται την τηλεόραση. Είναι ένα φαινόμενο που βρίσκω συναρπαστικό. Υπάρχουν διάφορες πιθανές εξηγήσεις, για παράδειγμα:

1) Οι Ελληνες πολίτες είναι υποκριτές. Παρακολουθούν τηλεόραση και λαμβάνουν σοβαρά υπ’ όψιν αυτά που βλέπουν εκεί, αλλά αρνούνται να το παραδεχτούν.

2) Οι Ελληνες πολίτες είναι διαταραγμένες προσωπικότητες, που δεν έχουν επίγνωση της αντίφασης και νομίζουν ταυτόχρονα ότι τα ΜΜΕ είναι αφερέγγυα και ότι οι αποφάσεις που παίρνουν ακολουθώντας αυτά που λέει η τηλεόραση είναι σωστές.

Είμαι σίγουρος ότι μπορείτε να σκεφτείτε και άλλες πιθανότητες, κάποιες ενδεχομένως και πιο ήπιες. Δεν ξέρω τι ισχύει, ή ποιες είναι οι λύσεις, αν υπάρχουν, αλλά ξέρω το εξής:

Ο πολίτης δεν έχει άλλες ευθύνες όσον αφορά τη διακυβέρνηση του κράτους. Μόνο να ενημερώνεται και να επιλέγει όσο καλύτερα μπορεί τους εκπροσώπους του.

Δεν είναι το πιο εύκολο πράγμα του κόσμου – χρειάζεται να παρακολουθείς τι γίνεται γύρω σου, να διαβάζεις ιδέες και απόψεις, να κρίνεις συμπεριφορές και επιλογές όσο πιο ώριμα μπορείς. Το 2014 αυτό γίνεται ευκολότερα από ό,τι γινόταν στο παρελθόν, επειδή οι πηγές πληροφόρησης είναι περισσότερες και πιο αποκεντρωμένες. Αλλά οι Ελληνες πολίτες αποτυγχάνουν. Δεν το κάνουν καλά. Δεν ψάχνουν, δεν διαβάζουν (μόνο το 44% των Ελλήνων χρησιμοποιεί τακτικά το Ιντερνετ – έκτοι απ’ το τέλος στην Ε.Ε.). Και όταν η κυριότερη πηγή πληροφόρησης που επιλέγουν γι’ αυτά τα θέματα είναι ο θεσμός που οι ίδιοι εμπιστεύονται λιγότερο από όλους τους θεσμούς της Γης, υπάρχει πρόβλημα, δεν μπορεί να μην υπάρχει πρόβλημα, έτσι εκλέγονται οι Τσοχατζόπουλοι έντεκα φορές συνεχόμενα, έτσι βρίσκεται ο Θοδωρής ο Ζαγοράκης στις Βρυξέλλες προσπαθώντας να καταλάβει τι συμβαίνει τώρα που μιλάμε, έτσι είμαστε όλοι αγανακτισμένοι για την κατάσταση στην οποία μας έφεραν «οι πολιτικοί». Και «η τηλεόραση».

42

Ο Άδωνις Γεωργιάδης και οι υπερδιάνοιες του μέλλοντος

26/9/14

Η νέα περιφερειάρχης Αττικής δήλωσε ότι θα αψηφήσει την αξιολόγηση, ο κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος κυβερνώντος κόμματος δήλωσε ότι θα βγάλει τα λεφτά του από τη χώρα αν ο λαός επιλέξει άλλο κόμμα, και μια κυρία δήλωσε ότι έφτιαξε τρίτο στήθος, αλλά έλεγε ψέματα. Αυτά τα γεγονότα μου θύμισαν ένα βιβλίο που διάβασα πρόσφατα. Λέγεται “Superintelligence”, το έγραψε ο Νικ Μπόστρομ, ένας Σουηδός φιλόσοφος που φιλοσοφεί στην Οξφόρδη, και αφορά στο τι θα γίνει όταν εμφανιστούν τεχνητές νοημοσύνες που θα λειτουργούν και θα εξελίσσονται ανεξάρτητα από τα ανθρώπινα όντα. Είναι ένα θέμα πολύ ενδιαφέρον που εμπεριέχει σοβαρούς κινδύνους για το μέλλον της ανθρωπότητας, ενδεχομένως και πιο επείγοντες από την υπερθέρμανση του πλανήτη ή τις επιδημίες του Εμπόλα.

Ως “superintelligence” -ας τη μεταφράσουμε “υπερδιάνοια”-, ορίζεται ένας νους που ξεπερνά κατά πολύ τις διανοητικές δυνατότητες των ανθρώπινων όντων σε όλους τους τομείς. Τα τελευταία χρόνια της ραγδαίας και εκθετικής τεχνολογικής εξέλιξης έχει γίνει προφανές ότι κάποια στιγμή στο μέλλον, ίσως και στα μέσα του αιώνα που διανύουμε, η διαθέσιμη τεχνολογία ίσως να μπορεί όντως να υποστηρίξει την ανάπτυξη μηχανών εφάμιλλων διανοητικών δυνατοτήτων με των ανθρώπινων. Σύμφωνα με τον Μπόστρομ, μόλις συμβεί αυτό η έλευση μιας “υπερδιάνοιας” θα είναι υπόθεση δευτερολέπτων, καθώς τέτοιες μηχανές χωρίς τους φυσικούς περιορισμούς ενός βιολογικού εγκεφάλου θα μπορούν να εξελιχθούν ακαριαία και να βελτιωθούν σε βαθμό που δεν μπορούμε να συλλάβουμε.

Τότε, λέει ο Μπόστρομ, η ιστορία της ανθρωπότητας θα αλλάξει ολοκληρωτικά και τελεσίδικα -και ίσως να πρόκειται για ένα γεγονός που θα οδηγήσει στην εξαφάνισή της.

Είναι γενικά πολύ τρομοκρατημένος και πανικόβλητος για φιλόσοφος. Τον φαντάζεσαι να σκέφτεται το θέμα και να φιλοσοφεί δίπλα σε κάποιο τζάκι και ξαφνικά να συνειδητοποιεί τι σημαίνουν αυτά που σκέφτεται και να γουρλώνει τα μάτια και να λέει: “Ωχ”.

Στο βιβλίο του ο Μπόστρομ αναλύει τους πιθανούς τρόπους έλευσης της τεχνητής νοημοσύνης, και μετά τους πιθανούς τρόπους με τους οποίους η ανθρωπότητα θα προσπαθήσει να ελέγξει την τρομερή της δύναμη.

Έστω, ας πούμε, ότι οι άνθρωποι αποφασίσουν η πρώτη τεχνητή νοημοσύνη που θα φτιάξουν να έχει ένα σκοπό: Να κάνει τους ανθρώπους ευτυχισμένους. Λέει λοιπόν ότι πιθανότατα η υπερδιάνοια που θα αναλάβει το έργο θα μας μελετήσει, θα καταλάβει τι κοκτέιλ ενδορφινών χρειάζεται ο εγκέφαλός μας για να νιώσει αυτό που αποκαλούμε “ευτυχία”, θα μας μαντρώσει όλους σε ένα μπουντρούμι ημικωματώδεις και θα μας γεμίζει ενδορφίνες για πάντα.

Ή έστω ότι αποφασίσουμε να φτιάξουμε μια τεχνητή νοημοσύνη που θα έχει μια πιο απλή αποστολή, π.χ. να βελτιστοποιήσει την παραγωγή συνδετήρων σε ένα εργοστάσιο. Η υπερδιάνοια θα ανακαλύψει νέους τρόπους παραγωγής, θα αρχίσει να μετασχηματίζει την ύλη με ολοένα αυξανόμενη αποδοτικότητα, και τελικά θα μετατρέψει όλο το εργοστάσιο, τον πλανήτη και τελικά ολόκληρο το σύμπαν σε συνδετήρες.

Ο Μπόστρομ τονίζει ότι δεν πρέπει να νομίζουμε ότι οι τεχνητές νοημοσύνες που θα κατασκευάσουμε θα είναι κάτι σαν πάρα πολύ έξυπνοι άνθρωποι. Η διαφορά του μέσου ανθρώπου από τις τεχνητές υπερδιάνοιες δεν θα είναι ας πούμε σαν τη διαφορά ανάμεσα στη Ρένα Δούρου και το Γουίνστον Τσόρτσιλ, όσο αχανής κι αν μοιάζει αυτή. Η αξίες και τα κίνητρα των υπερδιανοιών θα είναι εντελώς ξένα και ακατανόητα για εμάς. Θα είναι σαν τη διαφορά ανάμεσα στο Γουίνστον Τσόρτσιλ κι ένα σαλιγκάρι. Κι εμείς θα είμαστε το σαλιγκάρι.

Ως λύση ο Μπόστρομ λίγο-πολύ προτείνει να το πάμε πιο αργά το θέμα, ακόμα και να επιβραδύνουμε την ραγδαία τεχνολογική ανάπτυξη επίτηδες, ώστε να προλάβουμε να προετοιμαστούμε καλύτερα. Αυτή η προετοιμασία θα χρειαστεί πολλή και ώριμη σκέψη από την ανθρωπότητα, και χρόνο, κι αυτές είναι πολυτέλειες που ενδέχεται να μην έχουμε. Υπάρχει περίπτωση να υποδεχτούμε τις υπερδιάνοιες σε 30, 40 ή 50 χρόνια, κι εμείς ακόμα φιλοξενούμε στους κόλπους μας μέλη που λένε στα ψέματα ότι βάλαν τρίτο στήθος και χρυσαυγίτες που μαθαίνουν σε παιδάκια να χαιρετάν σα το Χίτλερ, και επιλέγουμε να μας εκπροσωπεί η Ρένα Δούρου και ο Άδωνις Γεωργιάδης. Δεν υπάρχει περίπτωση να προλάβουμε να καταλάβουμε, να σκεφτούμε και να αποφασίσουμε πώς θα αντιμετωπίσουμε υπερδιάνοιες που μας βλέπουν σα μυρμήγκια. Πιθανότατα θα συνεχίσουμε να βλέπουμε τηλεόραση και να σχολιάζουμε τις φωτογραφίες της Χρυσηίδας Δημουλίδου στο Facebook και να ψηφίζουμε το Μιχάλη τον Ταμήλο και ξαφνικά μια μέρα θα ξυπνήσουμε και θα διαπιστώσουμε πως ό,τι ξέραμε και ό,τι αγαπήσαμε έχει μετατραπεί σε συνδετήρες.

43

Ο Αντώνης Σαμαράς, το κουτί και ο ναρκισσισμός της πολιτικής

3/10/14

Ετούτες οι ημέρες δεν είναι και πάρα πολύ καλές για τον πρωθυπουργό της χώρας. Η εύθραυστη, από γεννησιμιού της αλλοπρόσαλλη κυβερνητική συμμαχία της οποίας ηγείται δοκιμάζεται για πολλοστή φορά, καθώς βουλευτές βλέπουν τις καριέρες τους, την επανεκλογή τους και άρα τη βουλευτική τους αποζημίωση, την κοινωνική τους καταξίωση, το προσωπικό τους γόητρο, τον ίδιο τον πυρήνα της ύπαρξής τους να κινδυνεύουν από τα αλλεπάλληλα πατατράκ του ΕΝΦΙΑ, των αριθμών που δε βγαίνουν, των μνημονίων που δεν τελειώνουν, των φρούδων, απονενοημένων διαπραγματεύσεων με την τρόικα. Μέλη του κόμματός του σαμποτάρουν με λόγια και με έργα τις κινήσεις της κυβέρνησής του, τα περί “success story” έχουν χαθεί στη λήθη ή στη θυμηδία, σφυγμομετρήσεις δείχνουν ότι η λαϊκιστική ρητορική “τα υπόσχομαι όλα σε όλους για πάντα” της αντιπολίτευσης έχει απήχηση στα φιλόξενα αυτιά πάνσοφων ψηφοφόρων, οι απόπειρες “θα βγάλουμε τα λεφτά μας έξω” τρομολαγνείας δεν πιάνουν, οι διαρκείς θωπείες της λαϊκιάς συντηρητικιάς βαθιά δεξιάς πτέρυγας του εκλογικού σώματος δεν αρκούν. Μόνο τεχνάσματα απομένουν, όπως η αιφνίδια κι απεγνωσμένη ψήφος εμπιστοσύνης της ερχόμενης εβδομάδας, για να αναβληθεί το αναπόφευκτο. Τα πράγματα είναι σκούρα. Και το ερώτημα είναι το εξής:

Τι νόμιζε ότι θα γίνει, δηλαδή;

Το 2011, ένα ηλιόλουστο χειμωνιάτικο απόγευμα, είχα καθίσει σε μιαν αυλή κάπου στον Ταύρο με τον αμερικανό πολιτικό αναλυτή και σύμβουλο Τζο Τρίπι, και είχαμε πει μερικές κουβέντες. Σας την έχω ξανα-αναφέρει εκείνη την κουβέντα. Ο Τρίπι είναι από τους διασημοτέρους επαγγελματίες του κλάδου, έχει βοηθήσει τον Τόνι Μπλερ, το Ρομάνο Πρόντι και τον Ανδρέα Παπανδρέου να εκλεγούν, έχει παίξει και τον εαυτό του στο “The Good Wife” (τόσο διάσημος), ενώ ήταν ο διευθυντής της ρηξικέλευθης καμπάνιας του δημοκρατικού Χάουαρντ Ντιν για την Προεδρία των ΗΠΑ το 2004, που για πρώτη φορά χρησιμοποίησε το ίντερνετ ως εργαλείο -με μεθόδους που την επόμενη τετραετία χρησιμοποίησε επιτυχημένα και ο Μπαράκ Ομπάμα. Ο Τρίπι είναι γνώστης της ελληνικής πραγματικότητας και έρχεται και συχνά εδώ. “Αυτός ο Σαμαράς”, τον είχα ρωτήσει τότε, “τι τον έχει πιάσει και θέλει σώνει και καλά να γίνει πρωθυπουργός μέσα στην καταστροφή;”.

Ο Τρίπι μου έδωσε μια απάντηση σ’ αυτό το ερώτημα και παράλληλα και μια αρκετά καλή περιγραφή της φύσης ενός ανθρώπου που γίνεται πολιτικός και επιζητά την εξουσία.

“Φαντάσου ένα κουτί”, μου είπε. “Φαντάσου ότι πας σε έναν και του λες: Ορίστε αυτό το κουτί. Το συζητήσαμε όλοι και αποφασίσαμε ότι εσύ είσαι ο καταλληλότερος να κρατήσει το κουτί για τέσσερα χρόνια. Αν σου πέσει κάτω, αν τρακάρεις, αν το πετάξει η γυναίκα σου ή το αγγίξει το παιδί σου, ο κόσμος θα καταστραφεί και θα πεθάνουμε όλοι. 300 εκατομμύρια άνθρωποι θα είχαν την ίδια αντίδραση: “Ευχαριστώ πολύ, αλλά δεν θέλω αυτή την ευθύνη, πάρτε το αυτό το πράγμα από εδώ”. Κάθε τέσσερα χρόνια 15-16 Αμερικάνοι εμφανίζονται ουρλιάζοντας με όλη τους τη δύναμη: “ΔΩΣΤΕ ΜΟΥ ΤΟ ΚΟΥΤΙ”. Αυτή είναι η διαφορά των πολιτικών από εμάς”.

Η Μεσσιανική παραφροσύνη του “εγώ θα σώσω την Ελλάδα, κανένας άλλος δε μπορεί” βεβαίως είναι προαπαιτούμενο για να ασχοληθεί κανείς με την πολιτική, αλλά σε εποχές σαν τη δικιά μας, όταν το ίδιο το πολιτικό σύστημα καταρρέει, μοιάζει να είναι το αποκλειστικό κίνητρο. Τώρα που χρειαζόμαστε τους πιο σώφρονες και νηφάλιους, τώρα ακριβώς είναι που μπορούμε να έχουμε μόνο τους πιο ναρκισσιστές, τους πιο ναπολεόντεια αυτάρεσκους. Οι υπόλοιποι, πολύ φυσιολογικά, δεν θέλουν το κουτί.

Για να εξηγήσει περαιτέρω την πρεμούρα του Σαμαρά, ο Τρίπι μου έφερε το παράδειγμα των ΗΠΑ μετά από το Νίξον, το Φορντ και τον Κάρτερ, μια 12ετία οικονομικής δυστοκίας η οποία έμελλε αργά η γρήγορα να τελειώσει. Ο Ρέιγκαν έγινε Πρόεδρος τη στιγμή ακριβώς που η οικονομία γύρναγε -κι έτσι επωφελήθηκε από την Ιστορία, και πλέον τον θυμούνται ως έναν από τους καλύτερους Προέδρους του 20ου αιώνα. “Υποθέτω ότι ο Σαμαράς πιστεύει πως αν το οριοθετήσει σωστά και εμφανιστεί μετά την καταστροφή, θα επωφεληθεί”, μου είπε. Αλλά μιλούσαμε στα τέλη του 2011. Η οικονομική κρίση της Ελλάδας δεν είχε διαρκέσει 12 χρόνια. Κόντευε μόλις να κλείσει το δεύτερο.

Ο Αντώνης Σαμαράς δεν έχει μια καριέρα που θα την έλεγε κανείς επιτυχημένη. Έβαλε την Ελλάδα σε μια μεγάλη, ανώφελη και αρκετά γελοία περιπέτεια με το Μακεδονικό, εξοστρακίστηκε για πολλά χρόνια από την κεντρική πολιτική σκηνή στις παρυφές της ακροδεξιάς, επανήλθε στο τιμόνι ενός κόμματος το οποίο αμέσως οδήγησε στα δύο χειρότερα εκλογικά αποτελέσματα της ιστορίας του και, καθώς το πολιτικό σύστημα που τον γέννησε, τον ξέρασε και τον ξανακατάπιε κατέρρεε, καθώς το “κουτί” γινόταν τοξικό και μολυσμένο, βρέθηκε πρωθυπουργός.

Τι πίστευε ότι θα συμβεί; Τι νόμιζε, αλήθεια, ότι θα γινόταν;

44

Η αξία των πραγμάτων

10/10/14

Πέρυσι το καλοκαίρι θέλησα να παρακολουθήσω μία από τις δωρεάν παραστάσεις έργων του Σέξπιρ που δίνονται σε ένα ωραίο θεατράκι μέσα στο Σέντραλ Παρκ της Νέας Υόρκης. Τα εισιτήρια μοιράζονται σε συγκεκριμένες ημέρες στις 12 το μεσημέρι από τα εκδοτήρια του θεάτρου, μέσα στο πάρκο. Ο αριθμός τους, βεβαίως, είναι περιορισμένος. Δημιουργείται μία ουρά. Αυτοί που φτάνουν πρώτοι, εξασφαλίζουν εισιτήριο. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα η ουρά να ξεκινά να σχηματίζεται από το προηγούμενο βράδυ, άνθρωποι να έρχονται στο πάρκο με καρέκλες και υπνόσακους και για να στρατοπεδεύσουν. Εγώ, βεβαίως, αυτό δεν το ήξερα. Έφτασα στο πάρκο κατά τις 10 παρά, και οι άνθρωποι του θεάτρου με καθοδήγησαν στο τέλος της ουράς, περίπου ένα χιλιόμετρο μακριά από το εκδοτήριο, ενημερώνοντάς με ότι μάλλον αποκλείεται να προλάβω να πάρω εισιτήριο.

Παρ’ όλα αυτά κάθισα στο χορτάρι, στη λιακάδα, σκεπτόμενος αυτό το πάρα πολύ ενδιαφέρον θέμα: Ποια είναι η αξία των πραγμάτων; Των “δωρεάν” εισιτηρίων, εν προκειμένω, αλλά και γενικότερα: Ποια πράγματα αποτιμώνται σε χρήμα, πώς ορίζεται η αξία τους; Μερικούς μήνες αργότερα διάβασα ένα βιβλίο που αποτυπώνει τα ερωτήματα και διερευνά τις απαντήσεις τους εναργέστερα από ό,τι το ταραχώδες μου μυαλό σε ένα πάρκο. Το βιβλίο λέγεται “What Money Can’t Buy” και το έγραψε ο διάσημος καθηγητής του Χάρβαρντ Μάικλ Σαντέλ. Ο Σαντέλ είναι περισσότερο γνωστός για το “Justice”, το μάθημα φιλοσοφίας που διδάσκει στο Χάρβαρντ, το οποίο είναι συνήθως το δημοφιλέστερο μάθημα του πανεπιστημίου, και τις διαλέξεις του έχουν δει εκατομμύρια άνθρωποι στο YouTube. Στο “What Money Can’t Buy” ο Σαντέλ ερευνά, όπως λέει ο υπότιτλος του βιβλίου, τα “ηθικά όρια των αγορών”. Τι πωλείται; Τι απαγορεύεται να πουληθεί; Ποιες είναι οι διαφορές μεταξύ τους; Ποιοι είναι οι ηθικοί κανόνες που τις υπαγορεύουν; Είναι η ηθικό να πληρώνουμε για να αγοράσουμε, ας πούμε, ανθρώπινα όργανα; Να “πουλάμε” στις επιχειρήσεις το δικαίωμα να μολύνουν το περιβάλλον; Να “αγοράζουμε” μια επίζηλη θέση σε ένα δημοφιλές πανεπιστήμιο; Να αγοράζουμε μια θέση σε μιά ουρά .

Όπως όλοι οι φιλόσοφοι, ο Σαντέλ περιγράφει πάρα πολύ ωραία τα ερωτήματα, αλλά δεν δίνει τελεσίδικες απαντήσεις. Προτείνει απαντήσεις, βέβαια, και είναι σαφής η θέση του: Σχεδόν σε όλες τις περιπτώσεις, το χρήμα κατά κάποιον τρόπο μολύνει ηθικά την ανθρώπινη δραστηριότητα. Ένα πολύ ωραίο παράδειγμα που αναφέρει είναι αυτό του Ισραηλινού παιδικού σταθμού.

Σε έναν παιδικό σταθμό στο Ισραήλ, το λοιπόν, πολλοί γονείς αργούσαν να παραλάβουν τα παιδιά τους, με αποτέλεσμα το προσωπικό να μένει μετά το πέρας του ωραρίου του για να τα φροντίζει. Όλες οι εκκλήσεις των υπευθύνων του σταθμού απέτυχαν, οι γονείς δεν συμμορφώνονταν, οπότε οι υπεύθυνοι δοκίμασαν το εξής: Καθιέρωσαν ένα χρηματικό πρόστιμο, αναγκάζοντάς τους γονείς να πληρώνουν για κάθε φορά που επιβαρύνουν τη λειτουργία του σταθμού. Το μέτρο είχε άμεσο αποτέλεσμα: Ο αριθμός των γονέων που καθυστερούσαν ΑΥΞΗΘΗΚΕ. Όπως σημειώνει ο Σαντέλ, οι γονείς ένιωθαν τύψεις που αργούσαν να πάρουν τα παιδιά τους, όταν όμως μπήκε το χρηματικό πρόστιμο σταμάτησαν να αντιμετωπίζουν την έγκαιρη προσέλευσή τους ως υποχρέωση, και άρχισαν να βλέπουν την καθυστέρησή τους ως υπηρεσία που τους προσφέρεται. Οπότε αργούσαν περισσότερο και χωρίς τύψεις. Το χρήμα μετέτρεπε την ηθική υποχρέωση σε οικονομική συναλλαγή.

Το φαινόμενο αυτής της “μόλυνσης” και ο μηχανισμός της έχουν μελετηθεί από αρκετούς οικονομολόγους, και τα συμπτώματά της δεν είναι πουθενά περισσότερο εμφανή από τις περιπτώσεις όπου πολλοί άνθρωποι διεκδικούν συγκεκριμένα προϊόντα ή υπηρεσίες ταυτόχρονα, όπως στις κερκίδες γηπέδων ή στις ουρές εισιτηρίων. Όπου η ζήτηση ενός προϊόντος ή μιας υπηρεσίας μετατρέπεται σε εμπορικό προϊόν και η “αξία” του ως προϊόν ταυτίζεται με τη χρηματική του αξία, το προϊόν χάνει κάτι. Στις ουρές των ανθρώπων που περίμεναν να αγοράσουν το iPhone 6 στις ΗΠΑ πριν από λίγες εβδομάδες, οι περισσότεροι ήταν επαγγελματίες πληρωμένοι από άλλους για να σταθούν στην ουρά για λογαριασμό τους. Στο γήπεδο οι πλούσιοι πληρώνουν για να δουν τον ίδιο αγώνα που βλέπουν και οι φτωχοί, αλλά σε καλύτερες θέσεις, με πιο αναπαυτικά καθίσματα και καλύτερο πάρκινγκ. “Η δημοκρατία”, γράφει ο Σαντέλ, “δεν απαιτεί απόλυτη ισότητα, αλλά απαιτεί οι πολίτες να μοιράζονται μια κοινή ζωή. Έχει σημασία πολίτες από διαφορετικές κοινωνικές τάξεις και διαφορετικές καταβολές να συναντώνται μεταξύ τους στα πλαίσια της καθημερινότητας. Μόνο έτσι μαθαίνουμε να διαπραγματευόμαστε και να συμμορφώνουμε τις διαφορές μας, μόνο έτσι μαθαίνουμε να ενδιαφερόμαστε για το κοινό καλό”.

Δεν μπόρεσα να πάρω εισιτήρια για να δω Σέξπιρ στο πάρκο εκείνο το πρωί, αλλά δεν με πείραξε. Τα εισιτήρια ήταν δωρεάν. Η ουρά είχε ένα χαρακτήρα δημοκρατίας και δικαιοσύνης. Οι άνθρωποι που είχαν ξενυχτήσει στην ουρά ήταν προφανώς αυτοί που ήθελαν περισσότερο από όλους να δουν το έργο, κι αυτοί που άξιζαν περισσότερο να πάρουν εισιτήριο. Αν όμως ήξερα ότι κάποιοι από αυτούς βρίσκονταν εκεί επειδή κάποιος τους είχε πληρώσει εκατό δολάρια για να περιμένουν για λογαριασμό του; Η ουρά τότε θα έπαυε να μου μοιάζει τόσο δημοκρατική και δίκαια. Όπως συμφωνεί κι ο Σαντέλ, θα μετατρεπόταν σε κάτι άλλο.

Σε κάτι μολυσμένο.

45

Η προοπτική και ο σιδηρόδρομος του θανάτου

17/10/14

Καθ’ όλη τη διάρκεια της Ελληνικής Κρίσης πολλοί έχουμε αναπτύξει μια φαρέτρα γεμάτη με άμυνες. Δεν γίνεται αλλιώς. Δεν αντέχεται η ζωή ανάμεσα στους Ταμήλους και τους Νικολόπουλους χωρίς άμυνες. Μια άμυνα είναι η αποχή, ας πούμε. Μια άλλη είναι η ενάρετη οργή, μια είναι η άρνηση, και μια άλλη την αποκαλώ εγώ “προοπτική”.

Η “προοπτική” είναι να κάνεις ένα βήμα πίσω και να βλέπεις τα πράγματα όσο χάλια είναι, αλλά ενταγμένα σε ένα ευρύτερο χρονικό και γεωπολιτικό πλαίσιο. Από μακριά. Και να τα βλέπεις ξαφνικά στις πραγματικές τους διαστάσεις, μικρότερα.

Μπορείς να βλέπεις την αντίδραση της πολιτείας και των ΜΜΕ στην άφιξη της δικηγόρου Αμάλ Αλαμουντίν και να μορφάζεις “ίου επαρχιωτισμός”, αλλά μετά μπορείς να κάνεις ένα βήμα πίσω, να απλώσεις την πρόσφατη ιστορία σε μια χρονογραμμή που, αναπόφευκτα, φτάνει κάποια στιγμή στο καλοκαίρι του 1987, κι εκεί να δεις μιλιούνια Αθηναίων να ξεχύνονται στους δρόμους για να υποδεχτούν την πορνοστάρ Ιλόνα Στάλερ, γνωστή και ως Τσιτσιολίνα. Και ξαφνικά η πραγματικότητα μοιάζει -αν όχι λιγότερο τραγική και επώδυνη- λίγο πιο δικαιολογημένη, φυσική εξέλιξη μιας πορείας εκ των υστέρων προφανούς.

Η προοπτική είναι πολύτιμο εργαλείο, αλλά όχι πανάκεια. Δεν μπορείς να πεις, “τα κτήνη του ISIS σφυροκοπούν το Κομπάνι, η Σιέρα Λεόνε γονατίζει απ’ τον Εμπόλα, εμείς έχουμε τη Σοφία Βούλτεψη, άρα πάλι καλά”. Δεν είμαστε καλά. Είμαστε μία από τις 30 πλουσιότερες χώρες του κόσμου, αλλά πτωχεύσαμε, και πάμε να το ξανακάνουμε. Η προοπτική βοηθάει μόνο στο να βλέπεις τον κόσμο όπως είναι. Δεν είναι δικαιολογία ή λύση, είναι άμυνα. Μόνο σε μία περίπτωση, που θα αναφέρουμε παρακάτω, μπορεί η προοπτική να είναι, πράγματι, λύση.

Το βιβλίο που κέρδισε το φετινό βραβείο Man Booker την περασμένη Τρίτη λέγεται “The Narrow Road To The Deep North” και το έχει γράψει ο Αυστραλός Ρίτσαρντ Φλάναγκαν. Ο μπαμπάς του Φλάναγκαν λεγόταν Αρτς, και στο 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο ήταν αιχμάλωτος/σκλάβος στο “σιδηρόδρομο του θανάτου”, τη γραμμή που έχτισε ο Ιαπωνικός στρατός για να συνδέσει τη Μπανγκόκ με τη Ρανγκούν. Διακόσιες σαράντα χιλιάδες αιχμάλωτοι από τις γύρω χώρες αλλά και από τις συμμαχικές δυνάμεις δούλεψαν ως σκλάβοι κάτω από αδιανόητα σκληρές συνθήκες για να χτίσουν τον σιδηρόδρομο -που περιλάμβανε και την περίφημη γέφυρα του ποταμού Κβάι. Μέσα σε ένα χρόνο εκατό χιλιάδες από αυτούς πέθαναν από την πείνα, τη δυσεντερία και τις άλλες αρρώστιες, από τις φριχτές συνθήκες υγιεινής και σε ατυχήματα. Ο Αρτς Φλάναγκαν επέζησε, κι επέστρεψε στην Τασμανία κι έκανε μια οικογένεια που περιλαμβάνει τον Ρίτσαρντ, ο οποίος έγραψε πολλά βιβλία, ανάμεσα στα οποία και ένα καταπληκτικό, με κάτι ψάρια*, και ο οποίος πάντα ήθελε να γράψει ένα μυθιστόρημα για την εμπειρία του πατέρα του στο σιδηρόδρομο του θανάτου. Του πήρε δώδεκα χρόνια. Τη μέρα που τελείωσε το “The Narrow Road To The Deep North”, ο μπαμπάς του πέθανε.

Το βιβλίο είναι, βασικά, μια ιστορία αγάπης. Αλλά στον πυρήνα της είναι και μια ιστορία προοπτικής. Γράφει κάποια στιγμή ο Φλάναγκαν:

“Και οι Έλληνες, κι οι Τρώες, τι είναι αυτή η ιστορία; Ποια είναι η διαφορά τους; Οι Τρώες ήταν μια οικογένεια. Χάνουν. Και οι Έλληνες; Αυτοί τι είναι; Είναι Βία. Αλλά οι Έλληνες είναι οι ήρωές μας. Αυτοί κερδίζουν”.

Είναι θέμα προοπτικής.

Ο ήρωας του βιβλίου λέγεται Ντορίγκο Έβανς και είναι ένας ηθικά χαλαρός τύπος, κατάπτυστος στις διαπροσωπικές του σχέσεις στην κανονική ζωή, ο οποίος όμως ανέρχεται στο ύψος των περιστάσεων εκεί, στο σιδηρόδρομο του θανάτου, όπου οι αιχμάλωτοι είναι απογυμνωμένοι κινούμενοι σκελετοί διαλυμένοι από τις ασθένειες που μεταφέρουν πέτρες για τη δόξα του αυτοκράτορα. Αν υπάρχουν άνθρωποι που δεν χρειάζονται προσπάθεια για να αποκτήσουν προοπτική, είναι αυτοί σαν τον Ντορίγκο Έβανς και τον μπαμπά του Ρίτσαρντ Φλάναγκαν, που έχουν ζήσει τέτοια πράγματα. Το πιο ενδιαφέρον κομμάτι του βιβλίου είναι οι ιστορίες των επιζώντων μετά τον πόλεμο (ο συγγραφέας γνώρισε πολλούς -ακόμα και φύλακες του πατέρα του στην Ιαπωνία). Δεν είναι όλοι σοφοί, σχεδόν κανένας τους δεν είναι ευτυχισμένος, αλλά όλοι τους έχουν αυτή την αλλιώτικη προοπτική των πραγμάτων. Τι να τους πει αυτούς η Σοφία Βούλτεψη.

Νομίζω ότι η μόνη περίπτωση να χρησιμοποιήσει κανείς την προοπτική ως λύση και όχι ως άμυνα, είναι το να τη μετατρέψει σε αυτοσκοπό. Να επιδιώκει να βρίσκεται μονίμως σε απόσταση. Και δεν είναι απαραίτητο να πάει σε ένα σιδηρόδρομο του θανάτου για να το καταφέρει.

Το βιβλίο του Φλάναγκαν πήρε το όνομά του από ένα διάσημο χαϊμπούν** του Ματσούο Μπασό. Το πολύ όμορφο κείμενο λέει στην αρχή:

“Αυτοί που πλέουν τις ζωές τους σε πλοία, ή γερνάνε οδηγώντας άλογα, ταξιδεύουν πάντοτε, και σπίτια τους είναι οι προορισμοί των ταξιδιών τους”.

Η αναχώρηση είνα μία λύση. Ο μόνος τρόπος να δεις τους Ταμήλους και τους Σκουρλέτηδες στο μέγεθος που τους αξίζει, είναι από πολύ μακριά.

*”Gould’s Book of Fish”, κυκλοφορεί και στα Ελληνικά ως “Εγχειρίδιο Ιχθύων”.

**Ένα μείγμα ταξιδιωτικής αφήγησης και ποίησης.

46

Τα ανοιχτά δεδομένα και ο μυστικός πόλεμος

24/10/14

Πίσω από τα μνημόνια και την πτώχευση, κάτω από τον πάταγο της ανεργίας και της φτώχιας, κρυμμένος πίσω από τις επαναλαμβανόμενες κρίσεις, ένας πόλεμος μαίνεται. Τον αφουγκράζεστε; Συνέβαινε και πριν πάμε γονυπετείς στην τρόικα, συμβαίνει από πάντα, συμβαίνει και τώρα. Οι δυνάμεις των ενάρετων, των νάρκισσων ή των απονενοημένων πολεμούν απέναντι στις δυνάμεις αυτών που έχουν συμφέρον. Ο πόλεμος διαδραματίζεται στη δημόσια διοίκηση της χώρας, και δεν τον παίρνει χαμπάρι σχεδόν κανείς. Μόνο σποραδικά αντιλαμβανόμαστε μερικές από τις μάχες. Εχτές πήγα στη Βουλή των Ελλήνων αυτοπροσώπως, για να παρακολουθήσω μία, κρίσιμη.

Το θέμα των “ανοιχτών δεδομένων” είναι ένα θέμα αναίτια αμφιλεγόμενο, κυρίως επειδή πολλοί άνθρωποι έχουν μια φυσική -και ως ένα σημείο υγιή- ανασφάλεια όσον αφορά τη λέξη “δεδομένα”. Τι δεδομένα; Προσωπικά δεδομένα; Ποια δεδομένα είναι αυτά; Με γράφουν εμένα μέσα; Τι γράφουν; Στην πραγματικότητα, ωστόσο, πρόκειται για ένα θέμα που δεν αφορά την ιδιωτική ζωή των πολιτών, αλλά το αντίθετο: Την κοινή, δημόσια ζωή τους.

Όλοι οι φορείς δραστηριότητας στον κόσμο μας σήμερα παράγουν δεδομένα. Πολλά δεδομένα. Από τις αποδείξεις που κόβουν οι ταμειακές μηχανές μέχρι τις φωτογραφίες που τραβάνε οι δορυφόροι από πάνω μας και από τις ιατρικές συνταγές που καταχωρούνται στην ηλεκτρονική συνταγογράφηση μέχρι τα ονόματα των δρόμων και τους αριθμούς πινακίδων των αυτοκινήτων και τα δρομολόγια των ΚΤΕΛ και τις οικονομικές συμφωνίες του Δημοσίου, όλα αυτά είναι δεδομένα, είναι data, και είναι καταγεγραμμένα και αποθηκευμένα κάπου.

Και αυξάνονται συνέχεια, με ρυθμό πρωτοφανή.

Σύμφωνα με έρευνα της IBM, το 90% της πληροφορίας που υπάρχει σήμερα διαθέσιμη στην ανθρωπότητα δημιουργήθηκε τα δύο τελευταία χρόνια. Είναι τόση πολλή που δεν ξέρουμε ακριβώς τι να την κάνουμε. Εταιρείες τζίρου δισεκατομμυρίων αναπτύσσουν εργαλεία για να εξάγουν αξία από αυτά τα βουνά δεδομένων, τα οποία μεγαλώνουν κάθε φορά που μια εταιρεία κόβει ένα τιμολόγιο ή ένα πιτσιρίκι ανεβάζει μια φωτογραφία με το smartphone στο ίντερνετ.

Είναι ένα τεράστιο θέμα με πολλές ενδιαφέρουσες εκφάνσεις, αλλά μια από τις πιο σημαντικές, κι αυτή που με έφερε εχτές μέσα στην αίθουσα της ολομέλειας, είναι η τύχη των δεδομένων που παράγει η δημόσια διοίκηση και οι δημόσιες υπηρεσίες. Γιατί τα δεδομένα των δημόσιων υπηρεσιών, που είναι προϊόντα της δραστηριότητας που χρηματοδοτείται από τα λεφτά των φορολογούμενων, θα πρέπει να είναι και δημόσια. Σωστά; Σωστά. Η Ελλάδα ωστοσο υστερεί δραματικά σε όλους τους τομείς δραστηριότητας της δημόσιας διοίκησης, και υστερεί και σ’ αυτόν. Έχει λίγα δεδομένα σε ψηφιακή, εύληπτη μορφή, και από αυτά ελάχιστα είναι ανοιχτά και προβάσιμα από τους πολίτες. Αυτό είναι ένα πρόβλημα, αλλά είναι ένα περίπλοκο πρόβλημα, δύσκολο να το εξηγήσεις σε κάποιον που, ας πούμε, προέρχεται από τον ιδιωτικό τομέα, και δεν ξέρει πότε θα ξαναβρει δουλειά σ’ αυτή τη χώρα. Τι τον νοιάζει αυτόν αν το ιστορικό των αυτοκινήτων που έχουν άδεια κυκλοφορίας ή τα δεδομένα του κτηματολογίου είναι ελεύθερα προσβάσιμο από τους πολίτες; Επειδή είναι πολύ περιφραστική η εξήγηση, δε μοιάζει πολύ πιεστικό το θέμα. Αλλά έχει σημασία.

“Υπάρχουν μετρήσιμα οικονομικά αποτελέσματα από το άνοιγμα των δεδομένων”, μου είπε ο Θωμάς Ψύρρας ο οποίος είναι βουλευτής (Λάρισας, της ΔΗΜΑΡ) και ταυτόχρονα ενημερωμένος σε θέματα τεχνολογίας, συνδυασμός σπάνιος. “Δημιουργείται οικονομική δραστηριότητα, θέσεις εργασίας, και ταυτόχρονα μειώνεται το κόστος των συναλλαγών και τα διοικητικά βάρη”.

Τις τελευταίες τρεις ημέρες στην ολομέλεια της Βουλής συζητιέται ένα νομοσχέδιο που αφορά σε μια σειρά από θέματα του Υπουργείου Διοικητικής Μεταρρύθμισης, από τις συμβάσεις των καθαριστριών των σχολείων μέχρι τη λειτουργία της Σχολής Δημόσιας Διοίκησης. Κάποια από τα άρθρα αφορούν σε θέματα διαφάνειας και στα ανοιχτά δεδομένα, με στόχο την εναρμόνιση της ελληνικής νομοθεσίας με την Ευρωπαϊκή. Στην πραγματικότητα, όμως, η φρασεολογία ξεπερνά και τις επιταγές της Ευρωπαϊκής νομοθεσίας. Είναι σχεδόν ριζοσπαστικά προοδευτική.

Πολύ απλά το συγκεκριμένο νομοσχέδιο επιβάλλει το εξής: Όλα τα δεδομένα που παράγουν οι δημόσιες υπηρεσίες του κράτους είναι εξ’ ορισμού ανοιχτά και δημόσια. Μόνο οι εξαιρέσεις πρέπει να ορίζονται με σαφήνεια από τη νομοθεσία. Κατά κανόνα, τα στοιχεία που παράγει ένας δημόσιος φορέας πρέπει να είναι ανοιχτά. Αυτό, το ΚΚΕ, από το παράλληλο σύμπαν στο οποίο ζει, το ερμηνεύει ως “ανοίγει νέους δρόμους για την κερδοφορία του κεφαλαίου και τη στέρηση ατομικών ελευθεριών”, και γι’ αυτό καταψηφίζει. Για όσους όμως ζουν σε ετούτο το σύμπαν, το δικό μας, είναι κάτι θαυμάσιο.

Η αγωνία μου εντοπίζεται, φυσικά στο ότι γνωρίζω πως στη δημόσια διοίκηση μαίνεται ο προαναφερθείς πόλεμος. Είναι λυσσαλέος. Κάθε φορά που μια μεταρρύθμιση έρχεται στο δημόσιο διάλογο και στη Βουλή, κάποιος ενοχλείται, κάποια συντεχνία ξεβολεύεται ή χάνει το παραθυράκι που εκμεταλλευόταν ως τώρα, και η αντίδραση είναι σχεδόν πάντα βροντερή. Το μπάχαλο στη διαχείριση των δεδομένων που παράγονται από τις δημόσιες υπηρεσίες ως τώρα αντιμετωπιζόταν από πλειοψηφίες που δεν ενδιαφέρονταν να το διορθώσουν επειδή δεν είχαν καμία όρεξη ή αρμοδιότητα, και από θολές μειοψηφίες που φέρονται να εκμεταλλεύονται την αξία της παραμονής αυτής της πληροφορίας σε κλειστό κύκλο, μακριά από τα αδιάκριτα μάτια των πολιτών που την πληρώνουν. Θυμάστε την πρόσφατη “περίεργη” επίθεση κατά της Διαύγειας από μια μυστήρια τροπολογία άγνωστης προέλευσης; Προχτές εμφανίστηκε άλλη μια μυστήρια τροπολογία η οποία (“από λάθος”) προσπαθούσε να σαμποτάρει την ουσία της Διαύγειας επίσης, έστω και σε πιο περιορισμένο βαθμό. Κολλημένη πάνω στο νομοσχέδιο για τα ανοιχτά δεδομένα.

Καταλαβαίνετε τι εννοώ;

Πόλεμος.

Και, βεβαίως, ένας νόμος δεν αρκεί. Η συζήτηση συνεχίστηκε και σήμερα, και ο νόμος πιθανότατα θα περάσει (δεν το ξέρουμε τώρα που γράφονται αυτές οι γραμμές), αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι από αύριο οι δημόσιες υπηρεσίες θα βγάλουν έξω τα δεδομένα τους να τα πάρει ο κόσμος να τα επεξεργάζεται σε Excel. Σχεδόν σίγουρα η εφαρμογή του θα γνωρίσει εμπόδια. Κάποιες υπηρεσίες θα συμμορφωθούν άμεσα, αλλά πιθανότατα οι περισσότερες θα το αποφύγουν, ενεργητικά ή παθητικά. Πέρυσι, ας πούμε, πέρασε ένας νόμος που επιτάσσει να βγουν ανοιχτά και δημόσια τα πολύτιμα γεωχωρικά δεδομένα του κτηματολογίου. Είναι ψηφισμένος νόμος του κράτους. Κι ακόμη δεν έχει γίνει τίποτα.

Και ο φετινός, ευρύτερος νόμος έχει, αναπόφευκτα, κενά και ελλείψεις. “Δεν φτάνει να ζητάμε την ανοιχτότητα”, μου είπε ο κύριος Ψύρρας. “Χρειάζεται να δώσουμε κίνητρα στις υπηρεσίες για να δώσουν τα δεδομένα. Να υπάρχει προβλεπόμενη διαδικασία συντήρησης και ανανέωσής τους. Να υπάρχει συγκεκριμένο χρονικό περιθώριο για τη διάθεσή τους. Και βέβαια δε φτάνει μόνο η ανάρτηση, τα δεδομένα πρέπει να ανεβαίνουν με τα metadata τους, για να μπορεί ο πολίτης να τα βρίσκει”.

Έστω κι έτσι, όμως, ο νόμος τώρα υπάρχει, και θεωρητικά θα μπορούσε να αποτελέσει εργαλείο για μια μορφή “νομικού ακτιβισμού” που θα ανάγκαζε και τις υπηρεσίες που θα αντισταθούν να δημοσιοποιήσουν τα δεδομένα τους.

Ο πόλεμος έχει ακόμη μέλλον.

Ετούτη ήταν μόνο μία μάχη.

47

Τι κάνουμε εδώ και 1652 ημέρες;

31/10/14

Την Τετάρτη η Παγκόσμια Τράπεζα δημοσίευσε την τελευταία έκδοση μιας ετήσιας έκθεσης που έχει τον τίτλο “Doing Business”. Μελετάει τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η επιχειρηματικότητα σε 189 οικονομίες από όλο τον κόσμο, μετρώντας πράγματα όπως πόσο χρόνο παίρνει για να συσταθεί μια εταιρεία, πόσο γρήγορα κλείνει, τι γίνεται με τους φόρους, πώς είναι η γραφειοκρατεία, και πως την προστατεύει η δικαιοσύνη. Τα αποτελέσματα τα αναδημοσίευσε ο Economist με ένα ενδιαφέρον γράφημα που μπορεί να έχετε δει κάπου στο ίντερνετ, και τίτλο: “Πού να μην επενδύσετε στην Ευρώπη”.

Στο γράφημα η Ελλάδα είναι πρώτη-πρώτη.

Έχουν περάσει 4 χρόνια, 6 μήνες και οκτώ ημέρες από τη στιγμή που ο τότε πρωθυπουργός βγήκε με τη μοβ γραβάτα και ανακοίνωσε στο Καστελόριζο ότι η Ελλάδα μπαίνει σε μηχανισμό στήριξης επειδή μόνη της δεν τα βγάζει πέρα, ή αλλιώς 236 εβδομάδες, ή 1652 ημέρες, ή σχεδόν 39.648 ώρες, ή 2.378.800 λεπτά από τότε.

Και μοιάζουμε να μην έχουμε καταλάβει τίποτε.

Η Ελλάδα πτώχευσε επειδή για πάρα πολλά χρόνια ξόδευε πολύ περισσότερα από όσα παρήγαγε, και κάποια στιγμή σταμάτησαν να της δανείζουν. Έκτοτε έγινε πολύ μεγάλη προσπάθεια, ομολογουμένως. Τα τελευταία χρόνια ήταν βάναυσα. Αλλά η προσπάθεια δεν ήταν και πάρα πολύ προς την κατεύθυνση της μείωσης του κόστους (πολλά εμπόδια), και δεν ήταν καθόλου μα καθόλου προς την κατεύθυνση της τόνωσης της παραγωγής. Αυξήθηκαν μόνο οι φόροι. Μειώθηκαν λίγο τα κόστη και αυξήθηκαν πολύ οι φόροι. Έτσι μπαλώθηκε, τεχνητά και όπως όπως, το χάσμα. Ωστόσο η Ελλάδα παραμένει μια ανάπηρη οικονομία η οποία παράγει ελάχιστα. Και τις τελευταίες 1652 ημέρες δεν έχει γίνει σχεδόν τίποτα για να αλλάξει αυτό. Σε κάποιες περιπτώσεις, τα πράγματα έχουν γίνει ακόμη χειρότερα.

Σύμφωνα με την έκθεση της Παγκόσμιας Τράπεζας, το να διευθετηθεί μια επιχειρηματική διαφορά στα Ελληνικά δικαστήρια -ένα πολύ σημαντικό θέμα για όποιον θέλει να ανοίξει επιχείρηση στη χώρα- χρειάζεται πλέον πάνω από τέσσερα χρόνια. 1580 ημέρες. Σχεδόν όσες έχουν περάσει από το Καστελόριζο. Τα ακούει αυτά ο υποψήφιος επενδυτής -ή, εδώ που τα λέμε, και ο ντόπιος που φιλοδοξεί να φτιάξει επιχείρηση- και φεύγει τρέχοντας.

Θα πει κανείς, και τι πειράζει που δυσκολεύουμε τη ζωή στους επιχειρηματίες περισσότερο από ό,τι οι ξένοι, που τρώγαν βελανίδια; Εμείς θα κάνουμε ανάπτυξη αλλιώς, με το κράτος, ή όπως αλλιώς φαντάζονται οι κυβερνώντες οι νυν και οι μελλοντικοί. Ωστόσο, επιτρέψτε μου να σας επισημάνω μια κατά τη γνώμη μου σημαντική ασυμμετρία.

Η Ελλάδα είναι η 40η πλουσιότερη χώρα του κόσμου (ως προς το κατά κεφαλήν ΑΕΠ, σύμφωνα με τα στοιχεία της Παγκόσμιας Τράπεζας για το 2013), αλλά στον κατάλογο ετούτης της έκθεσης που συζητάμε εδώ είναι 61η. Η Λευκορωσία, ο Παναμάς, η Ρουάντα, η Νότια Αφρική, το Μαυροβούνιο και η Λετονία είναι ανάμεσα στις χώρες που είναι πιο φιλικές προς την επιχειρηματικότητα. Και είναι όλες πιο φτωχιές από τη δικιά μας. Αν όμως μια χώρα δεν παράγει, δεν μπορεί να έχει πλούσιους πολίτες. Αν δεν έχει εταιρείες που ευημερούν, εξάγουν, δίνουν δουλειές και πληρώνουν φόρους, δεν μπορεί να έχει υψηλά έσοδα. Τα χαράτσια σε ένα αποσβολωμένο εργατικό δυναμικό που ζει από τα έτοιμα μόνο πρόσκαιρα μπορούν να κρατήσουν την ψευδαίσθηση των “πλεονασμάτων”. Θεωρητικά, η 40η πλουσιότερη χώρα του κόσμου θα έπρεπε να είναι πάνω-κάτω 40η και στο “doing business”. Η Ιρλανδία, ας πούμε, είναι 13η στη λίστα της Παγκόσμιας Τράπεζας, και 18η στην άλλη, με τις πλουσιότερες. H συμπτωχευμένη Ισπανία είναι 33η και 32η αντίστοιχα.Όταν υπάρχει ασυμμετρία, δε, έχει σημασία το προς τα πού βρίσκεται η ασυμμετρία. Η επίσης συμπτωχευμένη Πορτογαλία είναι 39η πλουσιότερη χώρα του κόσμου, αλλά στη λίστα της Παγκόσμιας Τράπεζας είναι στο νούμερο 25. Πράγμα που σημαίνει ότι διευκολύνει την επιχειρηματικότητα, κι άρα έχει προοπτικές να αποκτήσει κερδοφόρες και υγιείς επιχειρήσεις. Εμείς είμαστε ανάποδα. Και, ως εκ τούτου, στο μέλλον είναι πιο πιθανό να κατρακυλήσουμε προς τα κάτω στη λάθος λίστα, παρά να σκαρφαλώσουμε προς τα πάνω στη σωστή.

Σπασμωδικές κινήσεις, βεβαίως, γίνονται. Το παράδειγμα της δικαιοσύνης είναι σχετικά ακραίο -σ’ αυτό το συγκεκριμένο τομέα η Ελλάδα είναι κοντά στον απόλυτο πάτο της λίστας, 155η. Η Υεμένη, η Σιέρα Λεόνε και η Γκαμπόν έχουν δικαιοσύνη που προστατεύει τις επιχειρήσεις πιο αξιόπιστα από ό,τι η δικιά μας. Στις άλλες κατηγορίες είμαστε σχετικά καλύτερα (όχι ότι σημαίνει πολλά αυτό), αλλά υπάρχουν και μικρές βελτιώσεις. Είμαστε 116οι στην ευκολία κατοχύρωσης ιδιοκτησίας από μια επιχείρηση, αλλά πέρυσι ήμασταν 170οι σ’ αυτό τον τομέα. Στη συνολική λίστα φέτος η Ελλάδα ανέβηκε τέσσερις θέσεις.

Αλλά για να φτάσουμε στο σημείο να ελπίζουμε ότι κάποια στιγμή η παραγωγή αυτής εδώ της οικονομίας θα αρκεί για να μην χρειάζεται να δανειζόμαστε δισεκατομμύρια που ποτέ δεν θα γυρίσουμε πίσω, πρέπει να γίνουν πολλά μεγάλα άλματα. Όπως δείχνει και η έκθεση της Παγκόσμιας Τράπεζας, τις τελευταίες 1652 ημέρες δεν έχουν γίνει παρά λίγα δειλά βήματα. Μερικά εκ των οποίων προς τα πίσω.

48

Η μυστική ιδιοφυία του ανθρώπινου είδους

7/11/14

Ετούτο το μέρος είναι γεμάτο με ανθρώπους. Είμαστε περισσότεροι από επτά δισεκατομμύρια νοματαίοι, Homo sapiens γονοτυπικά σχεδόν πανομοιότυποι, αλλά φαινοτυπικά θεαματικά ποικιλόμορφοι, καταβροχθίζουμε, καταναλώνουμε, μεταμορφώνουμε τον πλανήτη, ακατάσχετα αναπαραγόμενοι, σαν Εμπόλα της Γης.

Η ποικιλομορφία της ανθρώπινης συμπεριφοράς είναι απέραντη.

Εχτές είδα στο ίντερνετ βιντεάκι που δείχνει κύριο ασιατικής καταγωγής ο οποίος κάθε μέρα ξυπνάει, σηκώνεται, βγαίνει στο πάρκο και κάνει σεξ με τα δέντρα. Τρίβεται απάνω τους, μπαίνει στις κουφάλες τους και νιώθει πάρα πολύ όμορφα. Υπάρχει στον κόσμο μας. Είναι ένας από τα επτά δισεκατομμύρια. Υπάρχουν κι άλλοι, απειράριθμες κατηγορίες ιδιομορφιών, ιδιαιτεροτήτων, εκκεντρικοτήτων. Ένα άλλο βιντεάκι δείχνει το κολοσσιαίο -και αυθαίρετο- μέγαρο που έχτισε ο Ταγίπ Ερντογάν για τον εαυτό του στην Άγκυρα, μνημείο μεγαλομανίας και παραφροσύνης. Ένας άλλος αυταρχικός και ημιπαράφρων, ο Βίκτορ Όρμπαν της Ουγγαρίας, προσπάθησε να βάλει φόρο στο bandwidth του Ίντερνετ. Στην Ταϊλάνδη καταδικάστηκε σε 2,5 χρόνια φυλάκιση ένας φοιτητής επειδή κορόιδεψε το βασιλιά στο Facebook. Στις ΗΠΑ ένας Ρεπουμπλικανός υποψήφιος για τη Βουλή των Αντιπροσώπων, υπόδικος για 20 κατηγορίες φοροδιαφυγής και απάτης, απείλησε ότι θα πετάξει δημοσιογράφο από το μπαλκόνι όταν του έκανε ερωτήσεις για την επερχόμενη δίκη του. Μετά επανεξελέγη με 55%.

Είναι πάρα πολύ δύσκολο να καταλάβει κανείς τι σκέφτονται αυτοί οι άνθρωποι (ή οι ψηφοφόροι τους), πώς λειτουργούν, γιατί κάνουν αυτά που κάνουν. Τι περνάει απ’ το μυαλό του Ερντογάν και συμπεριφέρεται σα σουλτάνος; Αυτός δεν ήτανε παλιά έτσι. Ποια βίδα λάσκαρε; Και τι είναι αυτό που κάνει τους ανθρώπους να συνουσιάζονται με δέντρα;

Δεν μπορούμε να ξέρουμε. Το σίγουρο είναι ότι μερικές φορές πίσω από την αλλοπρόσαλλη συμπεριφορά ανθρώπων κρύβεται μια σοφία την οποία δεν είναι εύκολο να μαντέψει κανείς. Από μακριά δεν φαίνεται καθόλου. Θα σας γράψω δύο παραδείγματα που διάβασα στο βιβλίο “Think Like A Freak” που έγραψαν δυο Στίβεν, ο οικονομολόγος Λέβιτ κι ο δημοσιογράφος Ντάμπνερ.

Ο Ντέιβιντ Λι Ροθ ήταν ο τραγουδιστής των Van Halen, ενός ροκ συγκροτήματος της δεκαετίας του ’80, και ήταν ένας άστατος, φασαριόζος, φανταχτερός τύπος. Έκανε φασαρίες, καταβρόχθιζε ουσίες, έμπλεκε σε περιπέτειες, έκανε ό,τι έκαναν οι ρόκερ της γενιάς του, εκείνοι με τα φουντωτά μαλλιά και τις παράλογες προσωπικότητες. Μια από τις διασημότερες παραξενιές του ήταν η εξής: Στις λεπτομερείς οδηγίες που έδινε το συγκρότημα στους διοργανωτές των συναυλιών του περιλαμβάνονταν και οι διατροφικές προτιμήσεις των μελών του. Μεταξύ των πολλών άλλων, ο Ντέιβιντ Λι Ροθ απαιτούσε στο καμαρίνι του να υπάρχουν σοκολατοκαραμελάκια M&M όλων των χρωμάτων εκτός από καφέ. Ήταν μια απαίτηση παράλογη: Όλα τα χρώματα Μ&Μ έχουν την ίδια γεύση. Εξ’ αιτίας αυτής της απαίτησης ένας ταλαίπωρος υπάλληλος θα έπρεπε να κάτσει να ξεδιαλέξει τα καραμελάκια από τη σακούλα για πολλή ώρα, χωρίς κανένα ουσιαστικό λόγο. Όλοι το θεώρησαν άλλη μια παιδιάστικη παραξενιά αυτού του περίεργου κι αλαφροΐσκιωτου τύπου.

Αλλά υπήρχε λόγος. Πολύ σοβαρός.

Οι συναυλίες του συγκροτήματος ήταν πολυδάπανες και περίπλοκες παραγωγές, με πολυμελές προσωπικό, ακριβό και ευαίσθητο εξοπλισμό και ακριβείς προδιαγραφές ασφάλειας. Οι λεπτομερείς οδηγίες που δίνονταν στους διοργανωτές των συναυλιών δεν περιείχαν μόνο διατροφικές απαιτήσεις, αλλά και μια σειρά από διαδικασίες και λεπτομέρειες που εξασφάλιζαν ότι η συναυλία θα διεξαχθεί με ασφάλεια και με τα υψηλότερα στάνταρ ποιότητας. Ήταν ένα βιβλιαράκι 53 σελίδων. Πολλές φορές το συγκρότημα έδινε συναυλίες σε μικρές πόλεις ή σε χώρους που διαχείριζονταν άνθρωποι που δεν είχαν πολύ μεγάλη εμπειρία στη διοργάνωση εκδηλώσεων τέτοιου μεγέθους. Έπρεπε να εξασφαλίσουν ότι όλοι θα ακολουθούν τις προδιαγραφές του συγκροτήματος κατά γράμμα. Το πρώτο πράγμα που κοιτούσαν όταν έφταναν στο χώρο ήταν το βαζάκι με τα M&Ms. Όπως δήλωσε ο Λι Ροθ, ήταν αλάνθαστη ένδειξη: Αν οι διοργανωτές δεν μπορούσαν να φροντίσουν αυτή την ασήμαντη λεπτομέρεια, πιθανότατα είχαν αγνοήσει και κάποιες από τις άλλες, τις σημαντικές. Κι έπρεπε να ελεγχθούν πιο προσεκτικά τα πάντα.

Πίσω από την παραξενιά του Ντέιβιντ Λι Ροθ βρισκόταν ακραίος επαγγελματισμός, υπευθυνότητα και μια αναπάντεχη γνώση της ανθρώπινης φύσης.

Σκεφτείτε, εξάλλου, τα emails των Νιγηριανών απατεώνων.

Έχετε λάβει τέτοια; Σίγουρα έχετε λάβει. Είναι αυτά που στέλνει ένας πρίγκηπας που δήθεν θέλει να βγάλει τα λεφτά του από τη χώρα, ή ένας κληρονόμος μεγάλης περιουσίας που θέλει να τον βοηθήσετε να μεταφέρει μια κληρονομιά, ή κάτι τέτοιο. Αυτό που μου έκανε πάντα εντύπωση ήταν το πόσο κακογραμμένα και ανορθόγραφα είναι αυτά τα emails. Είναι σα να τα έχει γράψει δυσλεκτικός 12χρονος που έμαθε γράμματα το προηγούμενο Σάββατο, και μετά τα πέρασε κι από το Google Translate πριν τα στείλει. Γιατί το κάνουν αυτό; Γιατί τα γράφουν τόσο κακά; Με απειροελάχιστη προσπάθεια θα μπορούσαν να τα στέλνουν πιο σωστά, πιο ορθογραφημένα. Έτσι πιθανότατα θα έπειθαν και περισσότερους αφελείς. Πάντα αναρωτιόμουν γιατί δεν κάνουν αυτή την απειροελάχιστη προσπάθεια.

Τελικά, όπως διάβασα στο προαναφερθέν βιβλίο, υπάρχει λόγος. Το κάνουν επίτηδες.

Βλέπετε, το να στείλουν εκατομμύρια emails χύμα σε τυχαίους παραλήπτες δεν έχει κανένα κόστος. Είναι πανεύκολο. Η δουλειά των συγκεκριμένων απατεώνων ξεκινά όταν λάβουν τις πρώτες απαντήσεις: Τότε θα πρέπει να αρχίσουν διάλογο με κάθε αφελή που τσίμπησε, για να τον πείσουν να ακολουθήσει ένα-ένα όλα τα βήματα που χρειάζονται μέχρι να μεταφερθούν τα λεφτά από τον ένα λογαριασμό στον άλλο. Γι’ αυτό στέλνουν emails τόσο κακογραμμένα που μπορούν να δελεάσουν μόνο τους ντιπ για ντιπ ηλίθιους. Μόνο αυτούς θέλουν. Δεν τους συμφέρει να λάβουν πάρα πολλές απαντήσεις, και ασφαλώς δεν θέλουν να σπαταλήσουν χρόνο σε παραπλανηθέντες έξυπνους -εκείνους που αργά η γρήγορα πιθανότατατα θα καταλάβουν την κομπίνα. Θέλουν μόνο τους τελείως βλάκες. Η κακή ορθογραφία και η ακατανόητη σύνταξη λειτουργεί σαν φίλτρο για να αυτο-επιλεγούν μόνο τα σωστά θύματα.

Και ο Ντέιβιντ Λι Ροθ και οι Νιγηριανοί απατεώνες των παραπάνω παραδειγμάτων επιδεικνύουν μια συμπεριφορά η οποία μοιάζει παλαβή και περίεργη, αλλά κρύβει από πίσω της μια σοφία και μια λογική η οποία είναι αδιαμφισβήτητη όσο και κρυφή. Μ’ αυτό δεν εννοώ ότι και πίσω από τo Ζάναντου του Ερντογάν κρύβεται σύνεση, ή ότι οι πουτινιές του Όρμπαν κρύβουνε σοφία. Αλλά μέρος της ανθρώπινης ιδιαιτερότητας πρέπει να κρύβει σοφία. Δεν δικαιολογείται αλλιώς η “σοφία του πλήθους”, η τεκμηριωμένη ικανότητα της μάζας να βρίσκει σωστότερες απαντήσεις από τις μονάδες. Δεν θα μπορούσε αλλιώς η συνισταμένη των δισεκατομμυρίων παλαβών, περίεργων, αλαφροϊσκιωτων, Ταμήλων και Νικολόπουλων να οδήγησε στο Google, τα εμβόλια και το διαστημικό πρόγραμμα. Αν δεν υπήρχε κρυφή σοφία πίσω από κάποιες από τις παλαβές εκφάνσεις της ανθρωπίλας, το είδος μας θα είχε λήξει, θα είχε πάψει να υπάρχει, το αργότερο εκεί κάπου στο Μεσαίωνα. Γι’ αυτό προτείνω μια επιφυλακτική στάση απέναντι στην παλαβιάρικη ποικιλομορφία των ανθρώπινων συμπεριφορών.

Ποιος ξέρει.

Μπορεί ο κύριος που κάνει γλυκό έρωτα στα δέντρα κάθε πρωί να ξέρει κάτι που μας διαφεύγει.

49

Υποτιμώντας την οικονομική ανισότητα παράδοξα

14/11/14

Το αν το θέμα των διογκούμενων οικονομικών ανισοτήτων είναι το μεγαλύτερο ή μόνο ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα σήμερα, είναι κάτι που συζητήθηκε πάρα πολύ το 2014, με αφορμή την κυκλοφορία του βιβλίου “Το Κεφάλαιο τον 21ο αιώνα” του Γάλλου οικονομολόγου Τομά Πικετί. Δύο έρευνες για τις οποίες διάβασα την εβδομάδα που τελειώνει σήμερα αποτελούν καλή αφορμή να το θυμηθούμε λιγάκι.

Η μία, από δύο ερευνητές του LSE, έδειξε το εξής απίστευτο: Το πλουσιότερο 0,1% του πληθυσμού των ΗΠΑ κατέχει το 22% του πλούτου της χώρας. Το φτωχότερο 90% διαθέτει ακριβώς το ίδιο ποσοστό.

Το αντιλαμβάνεστε;

Το ένα τοις χιλίοις των πολιτών, οι 160.000 πλουσιότερες οικογένειες, που έχουν περιουσίες ύψους 73 εκ. δολαρίων η κάθε μία κατά μέσο όρο, κατέχουν συνολικά όση περιουσία κατέχει και το φτωχότερο 90% του πληθυσμού, ολόκληρη η μεσαία τάξη δηλαδή, και μαζί και οι φτωχοί (που δεν έχουν τίποτε). Και το ανησυχητικό είναι ότι αυτή είναι μια πρόσφατη εξέλιξη. Τέτοια αναλογία έχει να εμφανιστεί στη χώρα από τη δεκαετία του ’30. Στα μέσα της δεκαετίας του ’80 το φτωχότερο 90% κατείχε πάνω από 35% του πλούτου, την ώρα που το 0,1% κατείχε κάτω από 10%. Μέσα σε 30 χρόνια το κενό έχει κλείσει, με σαφείς τάσεις αντιστροφής. Κι από αυτό το 22% του πλούτου που έχουν οι πλουσιοι, τον μισό τον έχουν οι πάρα πολλοί πλούσιοι, το 0,01%, 16.000 οικογένειες που έχουν περιουσία κοντά $400 εκ. η κάθε μία.

Ακόμα πιο εντυπωσιακό από την ύπαρξη αυτής της ανισότητας, η οποία είναι λίγο-πολύ καθολική στον κόσμο, είναι το πόσο δεν την αντιλαμβάνεται το 90%. Ακόμα κι αν υποψιαζόμαστε την ύπαρξή της, δεν έχουμε ιδέα για το μέγεθός της.

Δυο άλλοι ερευνητές, ένας από το καταπληκτικά ονοματισμένο πανεπιστήμιο Τσουλαλόνγκορν της Ταϊλάνδης και ο άλλος από το Χάρβαρντ, δημοσίευσαν μια μελέτη με στοιχεία από έρευνα που διεξήχθη σε διάφορες χώρες, κατά την οποία οι συμμετέχοντας καλούνταν να δηλώσουν δύο πράγματα: Πόσα λεφτά πιστεύουν ότι θα έπρεπε να παίρνει ο διευθύνων σύμβουλος μιας μεγάλης εταιρείας της χώρας τους σε σχέση με τους απλούς εργάτες, και πόσα λεφτά πιστεύουν ότι όντως παίρνει.

Οι Δανοί, ας πούμε, απάντησαν ότι ο CEO δικαιούται να παίρνει τα διπλά από το μέσο εργάτη. Πίστευαν όμως ότι στην πραγματικότητα οι διευθύνοντες σύμβουλοι των Δανέζικων εταιρειών παίρνουν 3,7 φορές περισσότερα από τους εργάτες. Οι ερευνητές φυσικά έδειξαν ότι στην πραγματική πραγματικότητα ο μέσος CEO Δανέζικης εταιρείας παίρνει 48 φορές περισσότερα λεφτά από το μέσο εργάτη. Σε άλλες χώρες η διαφορά ήταν ακόμα πιο μεγάλη. Οι Γερμανοί πιστεύουν ότι οι CEOs πρέπει να παίρνουν 6,3 φορές περισσότερα λεφτά απ’ τους εργάτες -στην πραγματικότητα παίρνουν 147 φορές περισσότερα. Οι αμερικάνοι πιστεύουν ότι οι διευθυντές πρέπει να παίρνουν 6,7 φορές περισσότερα -στην πραγματικότητα παίρνουν 354 φορές περισσότερα από τους μέσους αμερικανούς εργάτες. Οι ερευνητές βρήκαν ότι ανεξαρτήτως ιδεολογίας και απόψεων, οι πολίτες από όλες τις χώρες που συμμετείχαν δήλωσαν ότι οι διευθυντές των εταιρειών πρέπει να παίρνουν λιγότερα από όσα νόμιζαν ότι παίρνουν, που είναι πολύ λιγότερα από όσα παίρνουν πραγματικά. Η έρευνα απέδειξε ότι, αν και το κοινό είναι ευαισθητοποιημένο για το θέμα της ανισοκατανομής του πλούτου σε όλες τις χώρες, μοιάζει να μην έχει ιδέα για το μέγεθος της ανισοκατανομής πουθενά.

Το πρόβλημα της ανισότητας, βεβαίως, δεν είναι το ότι οι εργάτες κι οι διευθυντές δεν παίρνουν τα ίδια, αλλά το ότι το χρήμα συσσωρεύεται πολύ δυσανάλογα στα χέρια πολύ λίγων με μία διαδικασία που περιγράφεται πολύ γλαφυρά και αρκετά τεκμηριωμένα στο βιβλίο του Πικετί. Όταν το ίδιο το κεφάλαιο έχει από μόνο του μεγαλύτερη απόδοση κερδών από τη γενικότερη οικονομία, αυτή η υπερσυσσώρευση κεφαλαίου αυξάνεται εκθετικά με δραματικά αποτελέσματα στην οικονομία και την υγεία της δημοκρατίας.

Στο βιβλίο του ο Πικετί χρησιμοποιεί στοιχεία από πολλές χώρες για να διαπιστώσει ότι το πρόβλημα της ανισότητας είναι εγγενές στοιχείο του καπιταλισμού, και ότι διαχρονικά είναι ο κανόνας. Το πρώτο μισό του 20ου αιώνα ήταν η εξαίρεση: Χρειάστηκε να γίνουν δύο παγκόσμιοι πόλεμοι και ένα οικονομικό κραχ για να διακοπεί (λόγω των καταστροφών περιουσίας και της έκτακτης φορολόγησης) η φυσιολογική πορεία της συσσώρευσης πλούτου σε λίγους.

Οι λύσεις που προτείνει ο Πικετί, που περιλαμβάνουν επιθετικούς φόρους κληρονομιάς, υψηλούς φορολογικούς συντελεστές στα υψηλά εισοδήματα και έναν ουτοπικό “παγκόσμιο” φόρο είναι λίγο-πολύ ανεφάρμοστες στις σύγχρονες δημοκρατίες για πολιτικούς λόγους. Το πρόβλημα όμως δεν θα λυθεί από μόνο του. Είναι λίγο σαν την υπερθέρμανση του πλανήτη: Μπορεί να παραδέχονται όλοι ότι υπάρχει, αλλά η λύση του μοιάζει να χρειάζεται μια υπέρβαση της ανθρώπινης κατάστασης, μια πρωτοφανή κι αδιανόητη οικουμενική πολιτική βούληση η οποία ξέρουμε όλοι ότι είναι σχεδόν σίγουρα ανέφικτη.

Παρ’ όλα αυτά, υποθέτω ότι και στις δύο περιπτώσεις θα είναι χρήσιμο τουλάχιστο να ταυτοποιήσουμε το πρόβλημα στο πραγματικό του μέγεθος. Είναι πολύ μεγαλύτερο από ό,τι νομίζουμε.

50

H Uber, οι ταξιτζήδες και το μέλλον των μετακινήσεων

21/11/14

Η Uber είναι μια εταιρεία τεχνολογίας με έδρα το Σαν Φρανσίσκο των Ηνωμένων Πολιτειών. Το προϊόν της είναι μια υπηρεσία που επιτρέπει στον οποιονδήποτε να βρει και να μισθώσει ένα αυτοκίνητο μαζί με τον οδηγό του, χρησιμοποιώντας μια εφαρμογή στο κινητό του τηλέφωνο. Το διαφορετικό σε σχέση με τις mobile υπηρεσίες εύρεσης ταξί ή λιμουζίνας που υπάρχουν πλέον στις περισσότερες πόλεις του κόσμου, είναι ότι η Uber επιτρέπει και τη μίσθωση ιδιωτικών αυτοκινήτων. Ο πελάτης βρίσκει στο χάρτη τον οδηγό που βρίσκεται πιο κοντά του, τον καλεί, πληρώνει μέσω της εφαρμογής, και πηγαίνει στον προορισμό του εύκολα και σχετικά φτηνά. Οδηγός μπορεί να γίνει λίγο-πολύ οποιοσδήποτε κάτοχος (κατά κανόνα πολυτελούς) αυτοκινήτου. Υπάρχουν διάφορες παραλλαγές του συγκεκριμένου μοντέλου, δε, που λειτουργούν σε διάφορες χώρες, ανάλογα και με την τοπική νομοθεσία.

Η Uber έχει ολοκληρώσει κάμποσους γύρους χρηματοδοτήσεων, και η τελευταία αποτίμησή της ανέρχεται στα $19 δις. Τον περασμένο Αύγουστο ανακοίνωσε ότι έχει παρουσία σε 200 πόλεις του κόσμου. Όπως ασφαλώς θα μαντέψατε διαβάζοντας τις λέξεις “μίσθωση ιδιωτικών αυτοκινήτων” από πάνω, αυτό δεν έγινε ανεμπόδιστα και ανώδυνα. Όπου υπάρχουν ισχυρά συνδικάτα ταξιτζήδων, έγινε χαμός. Στο Παρίσι ταξιτζήδες επιτέθηκαν και κατέστρεψαν το αυτοκίνητο ενός οδηγού του Uber. Στο Λονδίνο οι ταξιτζήδες έκλεισαν τους δρόμους. Στο Βερολίνο και τις Βρυξέλλες η δραστηριότητα της εταιρείας απαγορεύτηκε. Ένα μεγάλο μέρος του μπάτζετ της εταιρείας πηγαίνει σε lobbying για να της επιτραπεί να λειτουργήσει σε μέρη με αυστηρή νομοθεσία και περιορισμούς.

Πριν από λίγες εβδομάδες έγινε γνωστό ότι η Uber προτίθεται να επεκταθεί σε άλλο ένα τέτοιο μέρος: Την Αθήνα.

Προκυρήχθησαν δύο θέσεις εργασίας και πριν από λίγες ημέρες ανέβηκε στον αέρα και μια ελληνική σελίδα της υπηρεσίας στο Facebook. Από τα σχόλια αυτής της σελίδας ξεκίνησε η ίδια συζήτηση που έχει γίνει ήδη στις 200 άλλες πόλεις, υποθέτω με εξίσου πολλές βρισιές, απειλές κατά της ζωής και της σωματικής ακεραιότητας, και κεφαλαία γράμματα από τους έξαλλους σχολιαστές. Η συζήτηση, μοιραία, κατευθύνεται στο θέμα της υπεράσπισης ή μη των κατοχυρωμένων δικαιωμάτων μιας ομάδας -των ταξιτζήδων. Αν το καλοσκεφτεί κανείς, είναι και το μόνο είδος συζήτησης που γίνεται τα τελευταία χρόνια στη χώρα πάνω στο θέμα των όποιων μεταρρυθμίσεων. Αλλά στο πλέγμα των θεμάτων που τίθενται από τη δραστηριότητα της συγκεκριμένης εταιρείας, αυτό είναι το λιγότερο σημαντικό. Υπάρχουν τουλάχιστο δύο θέματα που κατά τη γνώμη μου έχουν πολύ μεγαλύτερο ενδιαφέρον: Πρώτον, οι ραγδαίες αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο ο κόσμος μεταφέρεται από το Α στο Β και, δεύτερον, η αχαλίνωτη φύση των επιθετικών νέων startups.

Τα σκανδαλάκια που αφορούν την Uber είναι τόσο συχνά που, από τη στιγμή που σας γράφω ετούτες τις γραμμές μέχρι τη στιγμή που θα τις διαβάσετε, σίγουρα κάτι καινούριο θα ‘χει γίνει. Τις προηγούμενες ημέρες μάθαμε ότι η εταιρεία έχει ένα εσωτερικό εργαλείο για να παρακολουθεί τις διαδρομές που κάνουν ταυτοποιημένοι χρήστες -κάτι που αποκάλυψε υπάλληλος σε δημοσιογράφο, ενημερώνοντας την ότι την παρακολουθούσε καθώς ερχόταν στα γραφεία της εταιρείας. Μάθαμε επίσης ότι στέλεχος της εταιρείας πρότεινε την πρόσληψη ερευνητών που θα ξεψάχνιζαν το παρελθόν δημοσιογράφων που έχουν γράψει αρνητικά για την εταιρεία, αναζητώντας “σκοτεινά” στοιχεία που θα μπορούσαν να πλήξουν την αξιοπιστία τους. Πριν από μήνες έγινε γνωστό πως η εταιρεία διέθετε τμήμα σαμποτάζ κατά των ανταγωνιστών της στη Νέα Υόρκη -έκαναν κλήσεις σε οδηγούς της Lyft, τις οποίες μετά ακύρωναν, για να σπαταλήσουν το χρόνο των ανταγωνιστών οδηγών. Επιπλέον, έχει κατηγορηθεί για μισογυνισμό, για διακρίσεις σε βάρος των τυφλών, για εξαπάτηση των ίδιων των οδηγών της. Η δε αντίδραση της εταιρείας σε όλες τις ιστορίες τρόμου (επιθέσεις, κλπ) που αφορούν οδηγούς της (που πάντως δεν είναι πιο συχνές από ό,τι συβαίνει στα ταξί), υποδηλώνει μια κουλτούρα επιθετικότητας, αποποίησης κάθε ευθύνης, και ανοιχτής έχθρας προς τα media και οποιασδήποτε κριτικής.

Είναι μια πολύ επιτυχημένη εταιρεία, αλλά οι πρακτικές της είναι απωθητικές και ενίοτε εξοργιστικές. Όπως έγραψε ο μπλόγκερ Τζον Γκρούμπερ: “Είναι σα να έχει επιστρέψει ο Ρίτσαρντ Νίξον από τον τάφο και να διοικεί μια startup”.

Τα όρια των επιχειρηματικών πρακτικών των startups, που λειτουργούν σε ακραία ανταγωνιστικές (και παγκοσμιοιποιημένες) αγορές, με πρόσβαση σε μυθικά επενδυτικά κεφάλαια αλλά χωρίς καμιάς μορφής χαλινάρι ή έλεγχο, είναι ένα θέμα κατά τη γνώμη μου σοβαρό. Πού πρέπει να μπαίνουν όρια; Ποιος έχει την αρμοδιότητα να τα βάζει;

Και το άλλο θέμα που τίθεται από υπηρεσίες σαν του Uber είναι ακόμα σημαντικότερο:

Υπηρεσίες σαν αυτές, αλλά και άλλες σαν το Taxibeat και το Taxiplon, αλλάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την μεταφορά ως υπηρεσία. Ταυτόχρονα ο κόσμος αλλάζει, οι πολίτες και οι κυβερνήσεις είναι πιο ευαίσθητες σε περιβαλλοντικά θέματα, οι υποδομές των πόλεων βελτιώνονται, η ενεργειακά δαπανηρή τάση διασποράς του πληθυσμού στα προάστια αντιστρέφεται, οι δημόσιες συγκοινωνίες βελτιώνονται ραγδαία. Οι νέοι στον ανεπτυγμένο κόσμο βγάζουν λιγότερα διπλώματα οδήγησης και αγοράζουν λιγότερα αυτοκίνητα από οποιαδήποτε προηγούμενη γενιά. Στην Ευρώπη πωλούνται περισσότερα ποδήλατα από ό,τι αυτοκίνητα για πρώτη φορά στην ιστορία. Η μετακίνηση στις πόλεις έχει ήδη αλλάξει, και θα συνεχίζει να αλλάζει. Σε 15 χρόνια δεν θα υπάρχουν “ταξιτζήδες”. Σε 25 χρόνια μπορεί να μην υπάρχουν καν οδηγοί, και να κυκλοφορούμε όλοι σε κοινόχρηστα ηλεκτροκίνητα μισθωμένα αυτοκίνητα-ρομπότ σαν αυτά που δοκιμάζει εδώ και καιρό η Google και άλλες εταιρείες.

Το φαινόμενο του αφανισμού επαγγελμάτων και της ανατίναξης αγορών από την τεχνολογία επαναλαμβάνεται από τη βιομηχανική επανάσταση κι ύστερα, και υπηρεσίες όπως το Uber είναι τα σημάδια μιας ανατίναξης που συμβαίνει τώρα. Αυτό είναι ένα θέμα που αξίζει να σκέφτεται και να συζητά κανείς. Η επένδυση δεκάδων χιλιάδων ευρώ από συμπολίτες μας στην απόκτηση μιας άδειας που σε λίγα χρόνια δεν θα αξίζει τίποτα είναι ένα θέμα λυπηρό, όσο λυπηρές ήταν οι ιστορίες πεταλωτών και σαμαράδων τον καιρό που τα πρώτα Model-T άρχισαν να βγαίνουν απ’ τις γραμμές παραγωγής. Τα άλλα θέματα αφορούν το μέλλον. Αυτά αξίζει να συζητάμε τώρα.